დოგმის რაობა და დანიშნულება მართლმადიდებელ ღვთისმეტყველებაში (მამა იოანე რომანიდისის აუდიო საუბრების მიხედვით)

დოგმის რაობა და დანიშნულება მართლმადიდებელ ღვთისმეტყველებაში  (მამა იოანე რომანიდისის აუდიო საუბრების მიხედვით)
ავტორი: ნავპაკტოსის და წმინდა ვლასისი მიტროპოლიტი იეროთეოს ვლახოსი


ა) დოგმის განსაზღვრება

დოგმები - ესაა წმინდა მამათა მიერ მსოფლიო კრებებზე დადგენილი მოძღვრება, რომლითაც გამოცხადებითი ჭეშმარიტების შემრყვნელ ერეტიკულ სწავლებებს უპირისპირდებოდნენ. ქრისტეზე, სულიწმიდასა და ზოგადად, სამება ღმერთზე (ესე იგი, რაც თეოლოგიას, ანუ წმინდა სამებას და საღვთო განგებულებას, ანუ ღვთის სიტყვის განკაცებას ეხება[1]) ჯერ კონკრეტული მწვალებლური სწავლება ჩნდებოდა, შემდეგ კი მართლმადიდებელი სარწმუნოების განსასაზღვრად ადგილობრივი და მსოფლიო კრებები იმართებოდა.
მთავარი პიროვნება, რომლის შესახებაც მამები მსჯელობდნენ, იყო იესო ქრისტე, რომელშიც საღვთო ბუნება ადამიანურთან უცვალებლად, შეურევნელად, განუშორებლად და განუყოფლად გაერთიანდა. ისინი წმინდა სამებაზე განყენებულად და ფილოსოფიურად არ გამომეძიებლობდნენ.
„[ეკლესიის წმიმდა მამები] მუდამ იმ კონკრეტულ პიროვნებაზე (იგულისხმება ძე ღმერთი, იესო ქრისტე, მთარგ.) სჯა-ბაასობდნენ, რომელიც ძველი აღთქმის წინასწარმეტყველთ გამოუჩნდა და ამასთანავე, საკუთარ თავში, სულიწმიდის მიერ, მამა განაცხადა. ასე რომ, ისინი სამების დოგმაზე არა აბსტრაქტულად, არამედ იმ პიროვნებაზე საუბრობდნენ, რომელიც ძველ აღთქმაში ჯერ წინასწარმეტყველთ, მოგვიანებით კი, მოციქულებს უკვე ხორციელად გამოეცხადა.“[2]
ამრიგად, დოგმა (δόγμα) გამოცხადების განსაზღვრება-დადგენილებას ეწოდება. არსებითად, იგი დიდებით (ἐν δόξη) გამოჩინებულ ქრისტეს წარმოაჩენს; საქმე ეხება, როგორც ძველი, ისე ახალი აღთქმის თეოფანიის[3]  გადმოცემას (გამოთქმა). დოგმა უბრალო გარეგანი აღმსარებლობა არაა, არამედ გამოცხადებითი ჭეშმარიტების ფორმულირება. ეს კი სწორედ წმინდა მამებმა მოახდინეს, რამეთუ ერეტიკოსები [საღვთო] გამოცხადებას ეჭვქვეშ აყენებდნენ. ამდენად, დოგმა და განმარტება (ერმინია - ἐρμεινία) ერთმანეთისგან განირჩევა.
„ეკლესიის მოძღვართათვის სამების დოგმა წარმოადგენს გამოცხადებას; იგი არც „სამი ჰიპოსტასია“, არც - „ერთი არსი“, და არც - „თანაარსი“ (ჰომოუსიოს), მათგან არცერთი, ვინაიდან აღნიშნული ტერმინები მწვალებელთა მიმართ გამოთქმული აზროვნებისმიერი კრიტერიუმებია და, როდესაც მამები წმინდა სამების შესახებ სწავლებას განმარტავდნენ, მათ არ იყენებდნენ. მაშასადამე, ისინი ერეტიკოსებისთვისაა განკუთვნილი.
წმინდა მამების მიერ ეკლესიის წიაღში, ქრისტიანებისათვის (მორწმუნეთათვის, მთარგ.) წარმოთქმული ქადაგებანი განმარტებით შინაარსს ატარებს. სამება [ღმერთი] ძველაღთქმისეული გამოცხადებაა. იესუ ქრისტეს ნათლისღების დღესასწაულზე ჩვენ სამების გამოჩინებას ვუგალობთ; იოანე ნათლისმცემელს განეცხადა, რომ ქრისტე ძველ აღთქმაში ნაუწყები უფლის ანგელოზია[4], და მისი მხილველი, სულიწმიდის მიერ, მამასაც ხედავს.“
აქედან გამომდინარე, დოგმები, სულიერად სნეულთათვის, მაკურნებელ წამლებია.
„დოგმა და თეოლოგია მაკურნებელი საშუალებაა. ზოგადად, წამლებს სნეულების დროს, გამოჯანმრთელებამდე ვიყენებთ. ადამიანი კი, სიყვარულის უქონლობის გამო, ღმერთს ვერ ხედავს და სნეულების მიზეზიც სწორედ ესაა.“
როგორც ფიზიკურად ავადმყოფი ადამიანი იღებს წამალებს გამოსაჯანსაღებლად, ასევე იყენებს მათ (დოგმებს) სულიერად დასნებოვნებულიც, რათა განიკურნოს და განღმრთობას მიაღწიოს; ხოლო, როდესაც განიღმრთობა, დოგმებს, როგორც წამლებს, უკვე აღარ საჭიროებს. ბუნებრივია, ეკლესია დოგმებს არ აუქმებს, ვინაიდან ისინი სხვა სნეულებსაც ესაჭიროებათ; თუმცა მისთვის, ვინც თეოზისს[5] აღწევს და ღვთის დიდებას ჭვრეტს (ე. ი. უქმნელ ნათელს, მთარგ.), უკვე ფუნქციას კარგავს.
„დოგმებს მუდმივი ხასიათი არ გააჩნია, რამეთუ წამლები მაშინ კარგავს თავის დანიშნულებას, როდესაც ავადმყოფი განიკურნება. ჩვენ კი, რამდენადაც ქრისტეს ვერ ვჭვრეტთ, ბუნებრივია, მათ ვსაჭიროებთ.
- და მაინც, რა არის დოგმა?!
- რა და, ქრისტოლოგიისა და წმინდა სამების შესახებ მოძღვრება, რაც სიტყვებითა და აზრებით გადმოიცემა.“
მაშ, მსოფლიო კრებათა დოგმები მნიშვნელოვანია თვით განღმრთობილთათვისაც, ვინაიდან მათით გამოცხადებით ჭეშმარიტებას აყალიბებენ.


ბ) დოგმა და საიდუმლო

აუცილებელია დოგმისა და საიდუმლოს (το μυστήριο) ერთმანეთისაგან გარჩევა. სხვაა წმინდა სამების საიდუმლო, რომელიც განღმრთობილი ადამიანისაგან დატევნისამებრ განიცდება და სხვა - დოგმა, ანუ სამების გამოცხადების (საიდუმლოს) შესახებ აზროვნებისმიერი ფორმულირება. მართლმადიდებელი თეოლოგიისათვის ეს განსხვავება არსებითია[6].
„ღმერთი ყოველთვის საიდუმლოა. წმ. სამების საიდუმლო და მისი დოგმა ერთმანეთისგან უნდა გაიმიჯნოს. სხვა არის დოგმა და სხვა - საიდუმლო.“
ეს ნიშნავს, რომ თუ დოგმის გაგება რაციონალურადაა (გონებრივად) შესაძლებელი, იგივეს საიდუმლოზე ვერ ვიტყვით. ზოგიერთი თანამედროვე ღვთისმეტყველისათვის აღნიშნული თემა გაუგებარია და ეს სერიოზულ პრობლემას იწვევს. მაგ.: წმ. სამებაზე ქადაგებისას ჩვენ მის შესახებ დოგმასა და ტერმინოლოგიაზე (არსება, ჰიპოსტასი, ჰიპოსტასური თვისება და სხვ.) ვსაუბრობთ და არა, საკუთრივ - სამების საიდუმლოზე, ვინაიდან იგი ადამიანური ლოგიკისათვის მიუწვდომელია.
„დოგმა საიდუმლოსაგან მკვეთრად უნდა განირჩეს. ერთია საიდუმლოს გააზრების შეუძლებლობა და მეორე დოგმის გაგების შესაძლებლობა.
თანამედროვე თეოლოგიაში, რუსულის გავლენით, დიდი გაუგებრობაა (აღრევა) გაჩენილი, რომლის მიხედვითაც მართლმადიდებელი დოგმატოლოგი და ღვთისმეტყველი ისაა, ვინც წმ. სამების დოგმას გონებით უღრმავდება და შემდგომ მის ენობრივად გამოთქმას ცდილობს. პატერიკულ ტრადიციას თეოლოგიის ამგვარ ხედვასთან არანაირი კავშირი არ აქვს.“
სხვაა ღვთისმჭვრეტელი წმინდანისაგან სახელებისა და აზრების გადმოცემა, და სხვა - ჭეშმარიტების გამოცდილება, რომელსაც იგი ფლობს.
„აქ მნიშვნელოვანია სახელებისა და სიტყვების მიმართება ჭეშმარიტებასთან. საიდუმლო რჩება საიდუმლოდ; არა თავად მას (ანუ საიდუმლოს, მთარგ.), არამედ  მის შესახებ დოგმას გადმოვცემთ. ამრიგად, ჩვენ ვეხებით სამების საიდუმლოს შესახებ დოგმას, და არა - თვითონ მისტერიას.“
იგივე ითქმის წმინდა წერილსა და თავად ღმერთს შორის განსხვავებაზე. წმ. წერილი, ესაა ღმერთის საიდუმლოს შესახებ თხრობა და, საკუთრივ, ღმერთთან არ იგივდება (ამაზე ვრცლად წიგნის სხვა ნაწილში ვისაუბრებთ). თუკი მათ შორის აღრევა მოხდებოდა, ეს კერპთაყვანისმცემლობა იქნებოდა.
„ამიტომაც, მისტერიასა და დოგმას შორის განსხვავებას ძალიან კარგად უნდა დავუკვირდეთ. იგი ერთსა და იმავე საგანს არ გულისხმობ, რამეთუ თეოლოგია, დოგმა და გონისმიერი ლოცვა (η νοερά προσευχή), თავისი დროებითი ხასიათის გამო, ოდესღაც განქარდება. შესაბამისად, ღმერთის გაიგივება მის შესახებ სიტყვებსა და აზრებთან კერპთაყვანისმცემლობაა...“
თუმცა [აქ ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ] დოგმის გაგების შესაძლებლობა გულისხმობს არა თავად დოგმის სულიერი მნიშვნელობის, არამედ მხოლოდ მისი დანიშნულების, წარლმომავლობისა და ისტორიის წვდომას.
„იმის თქმა, რომ დოგმის გაგება შემიძლია, ბოდვაა! სამების დოგმას ვერავინ ჩაწვდება, რადგანაც ეს მის დანიშნულებას არ წარმოადგენს. ადამიანი, რომელიც დოგმის გაგებას იჩემებს, უდუდესი მატყუარაა.
დოგმის დანიშნულების, წარმომავლობისა და ისტორიის გათავისება შესაძლებელია, მაგარამ საკუთრივ დოგმის - გამორიცუხულია, რამეთუ  ეს ისევ საიდუმლოს გაგებას გულისხმობს. აქედან გამომდინარე, სხვაა [სიტყვიერად გადმოცემული] დოგმა, სხვა - საიდუმლო, და ამ ორის ერთმანეთში აღრევა არასდროს უნდა მოხდეს.
დოგმა (დოგმატი) ადამიანის დანიშნულების ადგილამდე მიმყვანი ერთგვარი გზამკვლევია, ხოლო როდესაც მიზანს მიაღწევს, იგი უქმდება. ამიტომაც, დოგმა მეწინამძღვრეა განწმენდიდან განათლებამდე მავალი ადამიანებისთვის, ხოლო ისინი, რომლებიც უკვე განათლების საფეხურზე მყოფობენ, უწყიან რომ დოგმა ერთ დღესაც განქარდება (თავის ფუნქციას დაკარგავს). ეს უკანასკნელი კი განღმრთობისას ხდება. ამიერიდან დოგმა აღარ არსებობს; გონისმიერი ლოცვაც, რომელსაც ადამიანის გულში თავად სულიწმიდა ლოცულობს, წყდება. პავლე მოციქული სწორედ ამაზე ამბობს: „როცა სრულყოფილი მოვა, წინასწარმეტყველებანი გაუქმდება“, ანუ - თეოლოგია; „ენები შეწყდება (დადუმდება)“, ესე იგი - გონისმიერი ლოცვა; „ცოდნა განქარდება“, ანუ - დოგმა, ღვთისმეტყველება და ა. შ [7]. ეს ყველაფერი თეოზისის დროს აღესრულება.
განღმრთობის მდგომარეობიდან გამოსვლისა და ღვთისჭვრეტის დასრულების შემდეგ, ადამიანში სულიწმიდა უწინდელივით იწყებს ლოცვას. ამქვეყნიურ ცხოვრებაში განღმრთობის გამოცდილება მუდმივი არაა.“[8]
მაშინაც კი, როცა ღმერთი ადამიანს ეცხადება, იგი კვლავ იდუმალი რჩება. მავანმა გამოცდილებითად იცის, რომ ღმერთი არსებობს, მაგრამ თუ „როგორ“ (πῶς) - ეს შეუცნობელია.
„არ ძალგვიძს არც ქრისტეს განკაცების და არც წმ. სამების დოგმის გაგება. ღმერთი გამოცხადების შემდგომაც მიუწვდომელი რჩება. ადამიანური გონი უქმნელის საიდუმლოს ვერ ჩაწვდება, იმას თუ [ღვთის სიტყვა] როგორ განკაცდა და როგორ შეუერთდა კაცობრივ ბუნებას. ჩვენ მხოლოდ ის ვუწყით, რაც სულთმოფენობისას, ფერისცვალებისას და ნათლისღებისას მოხდა, ესე იგი, რომ წმინდა სამება განცხადდა.
ახლა, რომ დავსხდეთ და პროტესტანტებისა თუ ფრანკების (დასავლეთი) მსგავსად ვამტკიცოთ, რომ ეკლესიის დოგმებს დროთა განმავლობაში, თანდათანობით, სიღრმისეულად ჩავწვდებით, უგუნურებაა, რამეთუ აქ რომელ სიღრმისეულ გაგებაზეა საუბარი, როდესაც განღმრთობისას, ე. ი. სულთმოფენობის ჟამს, დოგმა, სიტყვები და აზრები შეწყდა (გაუქმდა)?! თეოზისის ემპირია დოგმაზე ბევრად აღმატებული რამაა, ვინაიდან დოგმა საიდუმლოს [სიტყვიერი] გადმოცემაა, ხოლო ეს გამოთქმა თავად საიდუმლოს არ ნიშნავს, იმიტომ, რომ: „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი.“[9]


გ) დოგმა, როგორც გამოცდილების გადმოცემა და, როგორც გამოცდილებამდე მიმყვანი საშუალება

დოგმა არა ფილოსოფოსებისა და მორალისტებისაგან, ან კიდევ კონსერვატორებისაგან (რათა ადამიანები ჩარჩოებში მოაქციონ), არამედ ღვთის უქმნელი დიდების გამოცდილების[10] მქონე წმინდა მამებისაგან მომდინარეობს, რათა ერეტიკოსებს წინ აღუდგნენ, მორწმუნეთ კი განღმრთობის გზაზე წარუძღვნენ. მაშასადამე, დოგმა წმინდანების განღმრთობის ემპირიას მჭიდროდ უკავშირდება, რადგანაც მისი საფუძველი სწორედ ესაა.
განღმრთობილ წმინდანებთან ურთიერთობითა და მათ მიერ შექმნილი თხზულებებით, ჩვენ არა უბრალოდ სიტყვებსა და ტერმინებს, არამედ მათსავე ემპირიას ვმემკვიდრეობთ.
„მამები არა მხოლოდ წაკითხული წიგნებიდან, არამედ თავიანთი სულიერი გამოცდილებიდანაც ასწავლიან. შესაბამისად, ისინი დოგმებზე საუბრისას არა მხოლოდ ტექსტებს ეყრდნობიან, არამედ - თავიანთ ემპირიასაც. მაგ.: ასტრონომი მხოლოდ წიგნებიდან არ ასწავლის, არამედ იმას, რაც ტექსტებშია აღწერილი, თავადაც ტელესკოპით რეალურად აკვირდება. მოცემულ შემთხვევაში, ბუნებრივია, ტელესკოპი წიგნზე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. მსგავსადვეა პატერიკულ თეოლოგიაშიც: წიგნებზე საგულისხმო განათლებულ წმინდანთა გონებაა[11]. როდესაც გონება განათლების სტადიაში იმყოფება, იგი ტელესკოპით მხედველ ასტრონომს წააგავს - ესაა დოგმის გამოცდოლება. ერეტიკოსებთან დაკავშირებითაც იგივე ხდება: როდესაც არიოზი ან ნესტორი სისულელეებს საუბრობდნენ, ამას მარტო წიგნების საფუძველზე როდი იქმოდნენ, არამედ - თავიანთი მცდარი გამოცდილებიდანაც, ვინაიდან დოგმა განიცდება, ისე, როგორც ეს ზუსტ მეცნიერებებშია.“
წმინდა მამებმა განღმრთობის გამოცდილება გადმოსცეს და რადგანაც ისინი, ყველანი ერთსა და იმავე [ჭეშმარიტ] გამოცხადებას ფლობდნენ, მსოფლიო კრებებზეც შეთანხმებულად მოქმედებდნენ.
„დოგმათა ჩამოყალიბების ხანებში, მამებს შორის ერთსულოვნება სუფევდა. ისინი ერთი და იმავე გამოცდილებიდან მეტყველებდნენ, მარტივად თანხმდებოდნენ და ამიტომ მოძღვრების გადმოცემაც დიდ სირთულეს არ წარმოადგენდა. მაგრამ რთული გახლდათ დოგმათა იმგვარი ფორმით გამოთქმა, რომლითაც მათი ერეტიკულად განმარტება თავიდან იქნებოდა აცილებული. აი, ეს გახლდათ მამების პრობლემა.“
ერთია, რომ დოგმები წმინდანთა განღმრთობის ემპირიის გადმოცემაა და მეორე, რომ ისინი (დოგმები) მოღვაწეებს თეოზისისკენ მიუძღვის.
„თუკი თეოლოგიის მიზანს გონების განწმენდა და განათლება წარმოადგენს, დოგმა კი წინასწარმეტყველთა, მოციქულთა და წმინდა მამათა განღმრთობის გამოცდილების გამომეტყველებაა, მაშინ ეს უკანასკნელი (ანუ დოგმა) უცდომელ [ფენომენს] წარმოადგენს მართლმადიდებელ ეკლესიაში... მაშასადამე, იგი განღმრთობის გამოცდილების გამოთქმაა, ხოლო ვინც თეოზისს მიაღწევს, დოგმა უკვე მისთვის ხდება გამოცდილება.“
ამრიგად, დოგმა, ერთი მხრივ, განღმრთობის ემპირიის გადმოცემაა, მეორე მხრივ, კვლავ განღმრთობამდე მიმყვანი [საშუალება].
„ერთადერთი რამ, რაც მართლმადიდებლურ ტრადიციაში დოგმას შეიძლება ეწოდოს, ესაა განღმრთობის გამოცდილების გადმოცემა, რომელიც, ამავდროულად, ისევ გამოცდილებამდე მიმყვანია, როგორც ეს ზუსტ მეცნიერებებში ვლინდება, სადაც მანამდე არსებული ემპირია, აღწერილობა და ფორმულირება მოსწავლეებს გამოცდილების გამეორებისაკენ წინამძღვრობს. მოკლედ, ასეთი წრე-ბრუნვა გვაქვს პატერიკულ ტრადიციაშიც.“
ეს ნიშნავს, რომ მართლმადიდებელ თეოლოგიას ერთგვარი წრიულობა (წრიული მოძრაობა) ახასიათებს: იგი იწყება გამოცხადებით, შემდგომ მოჰყვება ამ ღვთისმჭვრეტელობითი გამოცდილების გადმოცემა - რამდენადაც ეს ადამიანურ უნარებს შესწევს - იმ მიზნით, რომ მასში სხვებსაც წარუძღვეს. აი, ამ გაგებით ვსაუბრობთ დოგმების კავშირზე [სულის] კურნებასთან.
„ესაა დოგმატური სწავლების არსი. ყველა დოგმა გამოცხადებითი ემპირიიდან მომდინარეობს, რომელთა მიზანი კვლავ [საღვთო] გამოცდილების შეძენაა. ვიწყებთ ემპირიით და ვასრულებთ ემპირიითვე.
მართლმადიდებლობის კრიტერიუმი დოგმა, როგორც უბრალო მშრალი წესდება, როდია. ჩვენ ვამბობთ: „მრწამს ერთი ღმერთი მამა ყოვლისა მპყრობელი, შემოქმედი ცათა და ქვეყანისა...“ და ა. შ. გარდა ამისა, მე [ზეპირად] კიდევ ბევრი რამ ვიცი - ეს იქნება დოგმების, მსოფლიო კრებების თუ მისთ. ისტორია.
მაშ, რა არის მართლმადიდებლობის საზომი? - რა და, მოძღვრება, რომელიც ადამიანის [სულიერ] მდგომარეობას სწორ დიაგნოზს უსვამს, უტარებს მკურნალობას და მიჰყავს განწმენდიდან განათლებამდე, განათლებიდან კი - განღმრთობამდე. ამრიგად, დოგმის მიზნი ადამიანის განკურნება.“
[ზემოთქმულიდან გამომდინარე], დოგმების დანიშნულება უბრალოდ წიგნებში აღწერა და შემდგომ თაროებზე შემოდება არაა, არამედ - პიროვნულ გამოცდილებაში გადატანა და ცხოვრება. ასე ხდება ყველა მეცნიერებაში, თუნდაც მედიცინაში: ჯერ ვსწავლობთ, რათა მომავალში ავადმყოფთა განკურნება შევძლოთ. ესე იგი, დოგმებს ჯერ თეორიულად ვიღებთ, რათა შემდგომ პრაქტიკულად განხორციელდეს.
„განსჯის (διακρίσεως) მადლის მქონე წმინდანი, რომელიც ჭვრეტაში იმყოფება და გულისმიერ ლოცვას ფლობს, ჭეშმარიტების მატარებელი ხდება და ეს მას ათავისუფლებს...
ჩვენ გვაქვს მსოფლიო კრებათა დოგმები და გვჯერა, რომ ისინი ეკლესიის სწავლებას წარმოადგენს. თუმცა, ამასთანავე, [მცდარად] მიგვაჩნია, რომ გარეგნულად მიღებული ჭეშმარიტება (დოგმა) თავისუფლებას მოგვიტანს და გვაცხონებს. ეს არის დოგმების დასავლური ხედვა[12].
მართლმადიდებელი სარწმუნოების მიხედვით დოგმა ადამიანის გამოცდილება უნდა გახდეს (ამ თემაზე წმინდა სვიმეონ ახალ ღვთისმეტყველთან ბევრს ნახავთ). თავდაპირველად, დოგმას, როგორც გაკვეთილს, თეორიულად ვიწყნარებთ, მაგრამ შემდეგ ემპირიად უნდა გარდაიქმნას.
ანალოგიურად ხდება მეცნიერებაშიც: მაგალითად, როდესაც მედიცინაზე ვსწავლობ, წესისამებრ, ჯერ პირველ კურსს გავდივარ, მერე - მეორეს და ა. შ. ბოლოს კი კონკრეტულ სპეციალობას ვირჩევ, მაგ., პათოლოგობას. შემდეგ ექიმი რომ გავხდე, აუცილებელია საავადმყოფოში ვიმუშაო, დავიხვეწო და მედიცინის მეცნიერების დოგმები საკუთარ გამოცდილებად ვაქციო; ხოლო, როდესაც ეს მოხდება, მე უკვე ექიმი ვარ. ესე იგი, დოგმების უბრალოდ დაზეპირება არ კმარა, ისინი გამოცდილებით უნდა შეიცვალოს, და ამის შემდეგ თეოლოგი უკვე [სულიერი] მკურნალი ხდება.“
„ამას წმ. სვიმეონ ახალი ღვთისმეტყველი ნათლად წარმოაჩენს შემდეგი სიტყვების ხშირი მოხმობით: გამოცდილება-დოგმა-გამოცდილება“.
წესით, კლირიკოსები და განსაკუთრებით, მღვდელმთავრები ეკლესიის ჭეშმარიტებანს ემპირიულად უნდა ფლობდნენ. ადრეულ ეკლესიში ამ თემას დიდ ყურადღებას აქცევდნენ: თუკი ეპისკოპოსოდ კურთხევისათვის ისეთ კლირიკოსებს ვერ იპოვიდნენ, რომელთაც „სულთმოფენობის“ (განღმრთობა, მთარგ.) პიროვნული გამოცდილება ექნებოდათ, ამ შემთხვევაში, ირჩევდნენ ისეთ პირებს, რომელებსაც, ეკლესიის დოგმები, სულ მცირე,  [თეორიულად მაინც] ეცოდინებოდათ, რათა სამწყსოს ამგვარი სახით გაძღოლოდნენ.
„თუკი წმ. სვიმეონ ახალი ღვთისმეტყველის ეპოქაში გადავინაცვლებდით, ვნახავდით, რომ ადვილი არ იყო ისეთი საეპისკოპოსო კანდიდატების პოვნა, რომელთაც დოგმატური გამოცდილება ექნებოდათ. ამიტომ შემოიღეს „ლიბელოსი“[13], ე. წ. რწმენის აღმსარებლობა, რომელსაც საეპისკოპოსო კანდიდატი ეპისკოპოსად კურთხევის დროს წარმოთქვამს (განმარტავს სარწმუნოების სიმბოლოს და შემდეგ ხელს ასხამენ).
წმ. სვიმეონი გვაუწყებს, რომ რადგანაც მიტროპოლიტები და პატრიარქები დოგმატური გამოცდილების მქონე ადამიანებს ვერ პოულობდნენ, ამიტომ [ეპისკოპოსებად] ირჩევდნენ ისეთ პირებს, რომელებიც დოგმატური სწავლებისა და კანონების პირნათლად დაცვის პირობას დებდნენ, რათა თითოეულ ქრისტიანს სცოდნოდა, რომ მაღალი სულიერი საფეხურებისაკენ (ჭვრეტისაკენ) სარწმუნო მწყემსმთავარი მიუძღვის.
გარდა ამისა, ეპისკოპოსს დოგმის დანიშნულებაც უნდა სცოდნოდა, თუნდაც თვითონ ჭვრეტისა და განღმრთობის სიმაღლეზე არ ყოფილიყო...“
რადგანაც სვიმეონ ახალი ღვთისმეტყველის დროს ეს ტრადიცია, სხვადასხვაგვარი მიზეზით, დაკარგული იყო, ამიტომ მისმა სწავლებებმა და თხზულებებმა ერთგვარი „რევოლუცია“ მოახდინა ეკლესიურ ცხოვრებაში; მან წარმოაჩინა, რომ დოგმა გამოცდილებად გარდაიქმნება და, რომ გამოცხადებითი ჭეშმარიტებიდან მომდინარეა.
„[წმინდა სვიმეონი] თავადვე განმარტავს, რომ განუწყვეტელი დევნებისა და ერესების გამო, ეპისკოპოსები, პატრიარქები და მიტროპოლიტები დოგმატური გამოცდილების მქონე ადამიანებს ვეღარ პოულობდნენ. სხვა სიტყვებით, ისეთი ავტორიტეტები, რომლებიც მორწმუნეებს დოგმის - რაც განწმენდიდან განათლებამდე და ღმერთის მუდმივ ხსოვნამდე მიმყვანი საშუალებაა - პიროვნული გამოცდილების შეძენაში უწინამძღვრებდნენ, არ იყვნენ. ამიტომაც, ეპისკოპოსებად ისეთ პიროვნებებს ასხამდნენ ხელს, რომლებიც, ერთი მხრივ, მაღალი სულიერი მისწრაფებებითა და მკაცრი მოღვაწეობით არ გამოირჩეოდნენ (გონისმიერი ლოცვის მოეპოვებისათვის ღვწაში), მაგრამ მეორე მხრივ, არც მდაბალი მიდრეკილებები გააჩნდათ; ერთი სიტყვით, სათნო (კეთილი) ადამიანები იყვნენ[14]. აი, მაშინ დაინერგა ზემოხსენებული „აღმსარებლობითი“ ტრადიციაც (ეპისკოპოსად ხელდასხმის დროს), რომელსაც დღემდე ვინარჩუნებთ.
როდესაც ვინმეს ეპისკოპოსად ხელს ასხამენ, წარმოთქვამს „სარწმუნოების სიმბოლოს“, განმარტავს მას და სიკვდილამდე დოგმებისა და კანონების მტკიცედ დაცვის პირობას დებს. ამ გზით ეკლესია ინარჩუნებს მასწავლებლებს, ხოლო ამგვარად განსწავლულ ამა თუ იმ ეპისკოპოსს, მოშურნეობიდან გამომდინარე, შეუძლია მონასტერში წასვლა და დოგმების პირად ცხოვრებაში განხორციელება (გატარება).“
მაშ, დოგმა არა აზროვნების შედეგი, არამედ ეკლესიის საიდუმლოს გამოთქმაა. თვალსაზრისი, რომ თეოლოგია წმინდა მამების მიერ გადმოცემული უბრალო ლოგიკური ნააზრევიაა, რომელიც შემდგომ დოგმებად გარდაქმნეს, მართლმადიდებელი ტრადიციისათვის უცხოა.
„ახლახან წავიკითხე ერთ-ერთი კვლევა, რომლის თანახმადაც სულიწმიდის გამომავლობის შესახებ სწავლება ფოტი პატრიარქის ეპოქამდე უბრალოდ ნააზრევს წარმოადგენდა. ანუ წმ. მამები ამ თემას მერვე საუკუნემდე უბრალოდ მსჯელობის დონეზე ეხებოდნენ და წმ. ფოტის დროს სულიწმიდის შესახებ სწავლებამ უკვე დოგმის სახე მიიღო. თურმე მანამდე არსებულ არადოგმატურ სწავლებას, ამიერიდან, დოგმის სახე მივეცით.
პროტესტანტები და ანგლიკანები ცილს გვწამებენ იმაში, რომ მოსაზრება დოგმის რანგში ავიყვანეთ და ამგვარად, სქიზმა ჩვენვე გამოვიწვიეთ. ეს ნიშნავს, თუკი მანამდე არსებული სწავლება მხოლოდ ნააზრევს წარმოადგენდა, მაშინ, როდესაც მავანი სულიწმიდის გამომავლობას მამასთან ერთად ძესაც განუკუთვნებდა, ერეტიკოსად აღარ ჩაითვლებოდა, ახლა კი მწვალებლად ცხადდება, ვინაიდან VIII მსოფლიო კრებამ ასე განაჩინა.“


დ) დოგმის ანტიერეტიკული და თერაპიული დანიშნულება

ზემოთქმულში ხაზი გაესვა იმ ფაქტს, რომ დოგმა წმინდანთა გამოცდილების აღწერა და გამოცხადებამდე მიმყვანი წინამძღოლია (ამას ქვემოთ უფრო ნათლად დავინახავთ). იგი სხვა არაფერია, გარდა ერესების საწინააღმდეგო საშუალება და მორწმუნეთა მეწინამძღვრე.
„ეკლესიის დოგმები აქსიომაა[15], რომლებიც განწმენდის, განათლებისა და განღმრთობის გამოცდილებიდან მომდინარეობს. მაშასადამე, ისინი ლოგიკური ნააზრევის შედეგი როდია, როგორც ეს დასავლელ თეოლოგებს, დოგმების ისტორიკოსებს და მათ მიმდევრებს მიაჩნიათ.
[როგორც უკვე ითქვა], დოგმები ფილოსოფიურად მოაზროვნე ჭკვიანი თეოლოგების ლოგიკური ნააზრევი არაა, არამედ - წმინდა მამების მიერ ერეტიკოსებისგან დასაცავდ გადმოცემული ეკლესიის მოძღვრება და ეს ყოველთვის კონკრეტული მწვალებლობების მიმართ ხორციელდებოდა.
ეკლესიას დოგმები არასდროს გადმოუცია უნივერსიტეტთა მარჯვედ მოაზროვნე პროფესორების მეშვეობით - აღნიშნული არასოდეს მომხდარა! ეს ისტორიულად დამოწმებული რეალობაა. პატერიკული ტრადიციის თანახმად დოგმების გამოთქმა ამა თუ იმ ერესის წინააღმდეგ, ეკლესიის მისტერიული ცხოვრების გამოხატულება იყო. ერესი ეკლესიის გამოცდილების - რაც გულისხმობს განწმენდას, განათლებასა და განღმრთობას - საპირისპირო მოვლენა გახლდათ, ხოლო მართლმადიდებლობა - მისი შესაბამისი.“
მსოფლიო კრებები იმ მოტივით ტარდებოდა, რათა ერესებსა და ერეტიკოსებს წინ აღდგომოდნენ და მორწმუნენი მათგან დასაცავად განესწავლათ; ამავდროულად, რათა ადამიანები განეკურნათ, უწყვეტი ლოცვის (ἀδιάλειπτη προσευχή) მოპოვებაში დახმარებოდნენ და განღმრთობილიყვნენ. აი, ამ ყოველივეს გათვალისწინებით შეგვიძლია დოგმათა ღირსებაზე საუბარი.
„...მართლმადიდებელი ეკლესია არიანული ერესის გამო იძულებული შეიქნა დოგმატურ ფორმულირებაში ახალი ტერმინოლოგია დაენერგა, რათა იგი მართებულად გაგებულიყო და ქრისტიანებს მწვალებლობაში ჩავარდნის მიზეზით ცხონების საფრთხე არ შექმნოდათ.“
„წმინდა მამები, თერაპიული თვალსაზრისით, საერთო ტერმინოლოგიის დადგენის პროცესში იყვნენ. ეკლესიას, რეალურად, თავისი შინაგანი სტრუქტურიდან (აგებულება) გამომდინარე - რაც განწმენდას, განათლებას, განღმრთობას, საიდუმლოებით ცხოვრებას და ა. შ. გულისხმობს - ეს დოგმატური ფორმულირებანი არ ესაჭიროება, მაგრამ იგი არსებობს სამოძღვრო დანიშნულებით და მორწმუნეთა ერეტიკოსებისგან დასაცავად, რათა სწორი სწავლების ნიადაგზე განკურნებამდე მივიდნენ, ეს უკანასკნელი კი (კურნება), ერეტიკოსებთან გამორიცხულია.“
ამრიგად, ნათელი ხდება, რომ გარდა მწვალებელთა საწინააღმდეგო დანიშნულებისა, ტერმინოლოგია მორწმუნეთა კურნების როლსაც ასრულებს. ამიტომაც, დოგმა თერაპიულ ხასიათს ატარებს. ხსენებული მიუთითებს, რომ მართლმადიდებელი თეოლოგიის კრიტერიუმი არა მშრალი წესდება, არამედ - მკურნალობაა.
„დოგმათა თერაპიული მხარე ყველაზე მნიშვნელოვანია, ვინაიდან მამათა მიხედვით, თუ ადამიანი მათ კურნებისათვის, როგორც წამლებად, არ გამოიყენებს - რადგან სწორედ ესაა დოგმათა დანიშნულებაც - [თეორიულად] მიღებასაც არანაირი მნიშვნელობა არ ექნება.  
მაშ, დოგმა არის წამალი. თუმცა საკვირველი ისაა, რომ განღმრთობის მდგომარეობაში, როგორც წმინდა წერილი, ისე ყოველი აზრი თუ სიტყვა, უქმდება (ჩერდება, წყდება). იგივე ემართება დოგმასაც...
აი, აქ მთავარ საკითხსაც მივადექით: დოგმები განვითარდა მართლმადიდებელ ეკლესიაში?! მამები მათ ფილოსოფიურად გაგებასა და ერესების წინააღმდეგ ამგვარად დაპირისპირებას ცდილობდნენ?! თუკი გადახედავთ ამა თუ იმ მსოფლიო კრებას, ნახავთ, რომ ეკლესიის თითოეული სწავლების დოგმატიზირება არა სარწმუნოების გასაგებად (საწვდომად) ხდებოდა, არამედ - [ჭეშმარიტი] მოძღვრების შემრყვნელი მწვალებლების ეკლესიიდან გასაძევებლად; სარწმუნოების ფილოსოფიურად გულისხმისყოფასაც სწორედ ისინი ცდილობდნენ და არა - წმინდა მამები.“
დოგმები ადამიანს სწორი მიმართულებით - განღმრთობისაკენ მიუძღვის.
„მავანმა უნდა იცოდეს დოგმის მიზანი, თუ როგორაა უყურებს მას პატერიკული ტრადიცია; რომ იგი განწმენდისა და განათლებისაკენ მიმავალი ადამიანის დამხმარეა, ხოლო, როდესაც განღმრთობას მიაღწევს, დოგმა უქმდება და მის წინ მთლიანად წმინდა სამების საიდუმლო იშლება.“
„ღმერთის შესახებ გადმოცემული დოგმები არა თავად მას (ღმერთს), არამედ განათლებისა და განღმრთობის გზას აცხადებს. თუკი დოგმას ღვთისმსახურებითი და ასკეტური (მოღვაწეობითი) ფარგლებიდან გავიყვანთ, იგი არაფრის მომცემი და უმეტყველო ხდება. მას ფილოსოფიური თვალსაზრისით არსებობა ოდნავადაც არ ძალუძს. რატომ? - იმიტომ, რომ მამებისათვის ამოსავალი წერტილი არა აბსტრაქტული აზროვნება, არამედ - იესუ ქრისტეა, ის პიროვნება, ვინც წინასწარმეტყველთ ეცხადებოდა, როგორც, მაგ. - მოსეს ცეცხლმოკიდებულ მაყვლოვანში ანგელოზის სახით.“
ყოველი მეცნიერული და საზოგადოებრივი მიღწევა გამოკვლეულ უნდა იქნეს, თუ რამდენად წარმატებული და ნაყოფის მომცემია იგი. ეკლესიის დოგმებთან დაკავშირებითაც იგივე უნდა ხდებოდეს. მათი წარმატებულობა მდგომარეობს იმაში, რომ ადამიანებს განწმენდაში, განათლებასა და განღმრთობაში წარუძღვეს.
„მართლმადიდებელი თეოლოგიის საზომი წარმატებაა. მაგრამ დოგმას რა ვუყოთ მაშინ, როდესაც განწმენდისა და განათლებისაკენ არავინ მიჰყავს?!
აქ, საბერძნეთში არიან ისეთი ფანატიკოსები, რომლებსაც განწმენდასა და განათლებაზე წარმოდგენაც არ აქვთ, მაგრამ დოგმის დასაცავად და ერესების საწინააღმდეგოდ დილიდან საღამომდე გაუჩერებლივ ლაქლაქებენ. ასეთ მართლმადიდებელზე რა უნდა ვთქვათ?! - იგი უბრალოდ უმეცარია, რომელსაც კურნებაზე არაფერი სმენია.
ამ შემთხვევაში, ამგვარი ადამიანი როგორ უნდა შევაფასო - როგორც მართლმადიდებლობისათვის ბრმად გადაგებული, თუ წარმატებისაკენ მავალი?! თუკი წარმატება განწმენდა და განათლება არ არის, მაშ, სხვა რაღა უნდა იყოს?“
იგივე შეიძლება ითქვას კონსერვატიულად მოაზროვნე ადამიანებზეც, რომლებიც, თუმცა დოგმას [გარეგნულად] იწყნარებენ, მაგრამ თერაპიული გაგებით არ უყურებენ; დოგმასა და კურნებას შორის ვერანაირ კავშირს ვერ ხედავენ.
„დღეს, ელადაში უცხოელთა გავლენით არიან ცნობილი თეოლოგები, რომლებიც ცდილობენ, სახარებისეული უწყება და ქრისტიანობა სოციალურ ჭრილში განმარტონ, ესე იგი, მათ (ანუ სახარებისა და ქრისტიანობის, მთარგ.) უპირველეს საზრუნავად საზოგადოებრივი საქმიანობა წარმოაჩინონ. აგრეთვე, ამ ადამიანთა შორის არიან ისეთი მართლმადიდებელი მორწმუნენიც, რომლებიც ტრადიციასა და დოგმებს ფორმალურად იცავენ, ზოგიერთ შემთხვევაში, ძალიან კონსერვატიულებიც არიან, მაგრამ დოგმებში თერაპიულ დანიშნულებას ვერ ხედავენ და მათ ერთმანეთთან საერთოდ არ აკავშირენბენ.
ისინი ფიქრობენ, რომ დოგმები, ასე ვთქვათ, კარადაში განსათავსებელად არსებობს და პერიოდულად საეკლესიო დღესასწაულებზე, პატივის მიგების მიზნით, უნდა გამოვიტანოთ, თუნდაც „მართლმადიდებლობის ზეიმის“ კვირიაკეზე, ან რომელიმე მსოფლიო კრებისა თუ წმინდა მამის ხსენების დღეს; ხოლო როგორც კი მსახურება დასრულდება, მტვრისგან ვწმენდთ და მაშინვე უკან, კარადაში ვაბრუნებთ, რათა მომავალი წლისათვის კვლავ გამოვაბრძანოთ და ასე, დაუსრულებლად, ერთი და იგივე ვიმეოროთ.
[როგორც ითქვა], დოგმებსა და კურნებას შორის ვერანაირ კავშირს ვერ ხედავენ. იქამდეც კი მივედით, რომ ერთმა ეპისკოპოსმა (არა საბერძნეთის ეკლესიის) კონფერენციაზე გვითხრა: არიოზი წმინდა ადამიანი იყო-ო. [ამის გაგონებაზე] პირდაღებულნი დავრჩით! ესე იგი, „არიოზი თავად წმინდანი იყო, მაგრამ უბრალოდ დოგმატურ საკითხებთან დაკავშირებით ჰქონდა ცდომილებები-ო“. ამ ეპისკოპოსმა სიწმინდე, როგორც ჩანს, კარგ ადამიანობასთან (ზნეობრიობასთან, მთარგ.) გააიგივა.“[16]
დოგმის დანიშნულების [და მნიშვნელობის] გასააზრებლად ყურადსაღებია წმინდა გრიგოლ ღვთისმეტყველის სიტყვები: „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი.“
„ჩვენ მრავალჯერ აღგვინიშნავს, რომ მართლმადიდებლურ ტრადიციაში დოგმის დანიშნულებას მისი ლოგიკურად გაგება არ წარმოადგენს. ჩვენ სიტყვიერად გადმოცემული სწავლება გვაქვს წმ. სამების შესახებ, განკაცების შესახებ და სხვ. მათი გონებრივად წვდომა შეუძლებელია. აკი მამებიც მიუთითებენ ამაზე, რომ „ღმერთის გაგება შეუძლებელია“. როდესაც ჩვენ ღმერთის შესახებ ვმეტყველებთ, ისინი (ანუ სიტყვები, მთარგ.) თავად ღმერთს არ გამოხატავს. „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი“ (წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველი, PG 36, 29C).
თუკი სიტყვებისა და აზრების (ანუ სიტყვიერად გადმოცემული სწავლების, მთარგ.) დანიშნულება ღმერთის წვდომა არაა, ვინაიდან იგი ადამიანურ გაგებასაც და გამოთქმასაც აღემატება, მაშ რა არის? რა და,   მათი ფუნქცია ღმერთთან გაერთიანებაა.“
როცა ადამიანი დოგმებს ამ პერსპექტივით არ უცქერს, თუ მათ ცხოვრებაში არ ახორციელებს, მაშინ რეალურად, ისინი თავიანთ დანიშნულებას კარგავენ და „ერესად“ გარდაიქმნებიან.
„ტერმინოლოგია ადამიანს მუდამ განწმენდისა და განთლებისაკენ უნდა მიუძღოდეს (ტერმინოლოგია უნდა ინარჩუნებდეს ამ დანიშნულებას), რამეთუ მათ გარეშე გადარჩენა არ ხდება; ცხონება ესაა: განწმენდა და განათლება (κάθαρση και φωτισμός). ჩვენ მივიჩნევთ, რომ ცხონება მართლმადიდებელი დოგმების რწმენაა, მაგრამ ასე კერპთაყვანისმცემლებს ვემსგავსებით: დოგმებს კარადაში ვანთავსებთ და მათ წინაშე მხოლოდ მეტანიებს ვაკეთებთ; აი, ცხოვრებაში კი არ ვახორციელებთ.
დოგმა არაა იმისათვის, რათა გწამდეს, არამედ - რათა მათით ცხოვრებდე (განიცდიდე), რადგან გამოცდილების გარეშე იგი ერესად იქცევა. საშინელი სიშლეგეა, როცა ზოგიერთები თავის კაბინეტებში სხედან და ჰგონებენ, რომ დოგმატურ საკითხებს გონებით ჩაუღრმავდებიან და ლოგიკურად გაიაზრებენ. ეს უდიდესი უგუნურებაა“.


ე) დოგმა და ეკლესიური ცხოვრება

წმინდა წერილი სულიწმიდისაგან განათლებული პირების მიერ დაიწერა, რომელსაც შემდგომში ეკლესია განმარტავს. ეკლესიის წიაღში ინდივიდუალურად არაფერი ხდება. აღნიშნული საკითხი დოგმებსაც ეხება, რომლებიც გამიჯნულად არ არსებობს. ეს ნიშნავს, რომ დოგმატიკა არა უბრალოდ საგანი, ან ეკლესიის ერთ-ერთი დარგია, არამედ მისი (ეკლესიის) მისტიური ცხოვრების განუყოფელი ნაწილია, და ეს ძალიან მნიშვნელოვანია.
„მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველება მარტო ის არაა, რაც დოგმატურ ტექსტებშია მოცემული, არამედ მთელი სარწმუნოება თეოლოგიური და დოგმატური შინაარსის მატარებელია.“
ამგვარად, ეკლესიური ცხოვრების დანაწევრება შეუძლებელია. მაგალითად, ეს იქნება გალობა, ხატწერა თუ ნებისმიერი საეკლესიო ხელოვნების დარგი, ყველაფერი დოგმატურ ხასიათს ატარებს.
„ამ გადმოსახედიდან მიმაჩნია, რომ მართლმადიდებელი ტრადიცია ყოველთვის ერთიანობაში უნდა განიხილებოდეს და არა - ცალკეულად. შეუძლებელია ვინმემ თქვას, რომ: ეს დოგმატიკაა, ის - ეთიკა; აქეთ სოციოლოგიაა, იქით კი - გალობა და სხვ. ჩვენს ტრადიციაში  ყველა ცალკეული ელემენტი ერთიან საეკლესიო სინთეზს წარმოადგენს.
თუნდაც, საეკლესიო მუსიკაც დოგმატურ ხასიათს ატარებს. ეკლესიაში თავის ჭკუაზე ვერავინ იგალობებს; მასაც ზუსტად ისეთივე დანიშნულება აქვს, როგორიც თეოლოგიას, ანუ - მოღვაწეობითი (ასკეტური). თუკი ეკლესიაში დემონური შეგრძნებების გამომწვევი მუსიკა გვექნებოდა, მაშინ  იგი (მუსიკა) ეშმაკისეულად ჩაითვლებოდა. ესე იგი, არა იმიტომ რომ, სიტყვაზე, ვნებიანი ტრფიალების (ρωτα)[17] გამომწვევი ეროტიკული საწყისი თავისთავად ბოროტებაა, არამედ ეკლესიის მიზანს - წმინდანებთან, ქრისტესთან და ღვთისმშობელთან ამგვარი ფორმით ურთიერთობა არ წარმოადგენს, როგორც ეს ლათინურ ეკლესიაში ხდება. მათ წმინდანების მიმართ ასეთი ვნებიანი დამოკიდებულება (ρωτικές διαθέσεις) აქვთ, შესაბამისად, მათი მუსიკაც ხორციელი (მიწიერი) და გრძნობითია.
საგულისხმოა ის, რაც ერთხელ დედამ მასწავლა, როცა ეკლესიაში წავედი. მან მკითხა: ვინ იგალობა ეკლესიაში? მე ბერძნული კარგად არ ვიცოდი და მივუგე: დღეს ამან და ამან „იმღერა“-მეთქი. მაშინ დედამ მითხრა: „ჩემო ბიჭო, ეკლესიაში კი არ ვმღერით, არამედ ვგალობთ.“
დასავლეთის ეკლესიის ამგვარი სიმღერები და შესრულება მწვალებლური (მცდარი) ხასიათისაა. რატომ? - იმიტომ, რომ მართლმადიდებლური სულიერებისგანაა დაცილებული. ასეთი მუსიკის ერთგული ადამიანი ვერასოდეს განიწმინდება, მეტადრე - განათლდება, ვინაიდან ამისათვის ერთიანი საფუძველია საჭირო. ადამიანი ასეთი არამართებული საეკლესიო მუსიკის მეშვეობით ჭეშმარიტი გზიდან მიიდრიკება. იკონოგრაფიასთან მიმართებითაც იგივე ხდება: თუკი ეკლესიაში მიქელანჯელოს, ლეონარდო დავინჩისა და სხვათა შემოქმედებას გამოვკიდებთ, მეეჭვება, რომ იქ [სალოცავად] მისვლა უწინდელივით მოგინდეს. ასევე, დიდ როლს თამაშობს, საკუთრივ, ტაძრის არქიტექტონიკაც“.
დოგმები არა მარტო მსოფლიო საეკლესიო კრებათა განჩინება გახლავთ, არამედ ისინი თავად სახარებაშიც გვხვდება. თუკი პირველ სამი სახარება (მათე, მარკოზი, ლუკა, მთარგ.) კატექეტიკური ხასიათისაა, იოანეს სახარება, რომელიც ღვთის საიდუმლოებათა შესახებ საუბრობს, „მისტაგოგიური და დოგმატური მნიშვნელობისაა“.
„იოანეს სახარება უმთავრესად აპოლოგეტურ-დოგმატური შინაარსისაა, რომლის მიზანია ადამიანთა განათლება - როცა მათ უკვე განვლილი აქვთ განწმენდის ეტაპი და იწოდებიან „ახლადგანათლებულებად“ (νεοφώτιστοι).
შემთხვევითი არაა, რომ იოანეს სახარება აღდგომიდან სულთმოფენობამდე იკითხება. ამიტომაც, ეკლესიის მამებმა მას „სულიერი სახარება“ უწოდეს (და იგი ყველასთვის როდია განკუთვნილი, არამედ მათთვის, რომლებიც უკვე მოინათლნენ).“
ამ პოზიციიდან უნდა შევხედოთ წმინდა ნაწილთა ღირსებასაც. როდესაც პიროვნება თეოზისს აღწევს, ბუნებრივია მისი სხეულიც განიღმრთობა და წმინდა ნაწილად იქცევა (სიწმინდედ). მაშასადამე, წმინდა ნაწილებს დოგმატური მნიშვნელობა აქვს, ვინაიდან ისინი დოგმათა გამოცდილების შედეგია.
რა თქმა უნდა, ეკლესიის წიაღში დოგმები ხშირად ბოროტად, პოლიტიკური მიზნებისთვის გამოიყენება და არა - განწმენდის, განათლებისა და განღმრთობისათვის. ამას რომაელებსა და ფრანკებს შორის [ისტორიულ] დაპირისპირებაში ვაწყდებით.
„მთავარი ძალები, რომლებიც ერთმანეთს თეოლოგიურ ბრძოლათა ველზე შეერკინნენ, იყვნენ რომაელები და ფრანკები[18]. ფრანკები ეკლესიის სტრუქტურასა და დოგმას რომაელების მიმართ საკუთარი გავლენის შესანარჩუნებლად იყენებდნენ, რათა რომაული ეთნოსი „სამართლებრივ მორჩილებაში“ (ვასალად) ჰყოლოდათ. აგრეთვე, რომაელებიც კანონებსა და დოგმებს განმათავისუფლებელი ბრძოლისა და დამოუკიდებლობის მოპოვებისათვის იყენებდნენ.
ორივე მხარე, ვითარებისა და საჭიროების შესაბამისად, ერთსა და იმავე იარაღს იყენებდა. ესე იგი, ერთი და იგივე არგუმენტები კანონიკური სამართლიდან და „ფსევდო-ისიდორეს დადგენილებებიდან“[19], ხან ერთ მხარეს იყო, ხანაც - მეორეზე“.


ვ) დოგმების განვითარება

მსოფლიო კრებათა დადგენილებების კვლევისას ადამიანი რწმუნდება, რომ, როდესაც ტერმინოლოგია განისაზღვრებოდა, ზოგჯერ, ერესებთან ბრძოლის შესაბამისად, იგი ცვალებადობასაც განიცდიდა. ანუ საქმე ეხება არ დოგმის, არამედ ტერმინოლოგიის განვითარებას.
„შეუძლებელია დოგმის განვითარება და ამის საფუძველზე მისი გაგება, ვინაიდან იგი არა ადამიანური ლოგიკის საგანს, არამედ განღმრთობისა და ღვთისჭვრეტის გამოცდილების გადმოცემას წარმოადგენს.“
ზოგიერთი მცდარად ამტკიცებს, რომ ეკლესია, დროთა განმავლობაში, დოგმებს მეტად და მეტად უღრმავდება და წვდება. ეს არასოწორი მიდგომაა.
„ეკლესიის ძველ ტერმინოლოგიას ყურადღებით უნდა დავაკვირდეთ. როდესაც დასავლელები ამ ტერმინოლოგიას იკვლევდნენ, იმ დასკვნამდე მივიდნენ, რომ ძველი ქრისტიანები მკაცრი არიანელები თუ არა, მინიმუმ, ნახევრადარიანელები (ზომიერი არიანელები) მაინც იყვნენ.
მათი რწმენით, ეკლესია, დროთა განმავლობაში, თავის მოძღვრებას უღრმავდება და დოგმებზე ცოდნას თანდათან აუმჯობესებს, მაგრამ იმას კი აღარ უკვირდებიან, რასაც გრიგოლ ღვთისმეტყველი ამბობს: „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეძლებელი.“
თუკი ვატიკანის მეორე კრების (1962-1965 წწ.) ტექსტებს გადახედავთ, მასში ხაზგასმულად ნახავთ, რომ ეკლესია დროთა განმავლობაში დოგმებს უფრო უკეთ იგებს (წვდება). მაგრამ წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველი გვეუბნება, რომ ადამიანმა სრულყოფილ მდგომარეობასაც რომ მიაღწიოს: „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი“; ისინი კი ამბობენ: [თანდათანობითი] „სიღრმისეული გააზრება“, მიუხედავად იმისა, რომ ღმერთის არც გაგება და არც გამოხატვა არ ძალგვიძს.“
მართლმადიდებელ თეოლოგიაში რამის თქმაც კი წარმოუდგენელია სულიწმიდის შესახებ სწავლების სრულყოფაზე (განსრულებაზე).
„ერთი ათენელი თეოლოგი, რომელიც ევროპაში ხშირად მოგზაურობს, ხმებს ავრცელებს, რომ, თურმე, მამებს სულიწმიდის შესახებ მოძღვრება ჯერაც არ ამოუწურავთ (განუსრულებიათ) და, ამიტომ ეს ჩვენ უნდა გავაკეთოთ-ო... ეს, რომ გავიგე, ძლიერ ვიცინე. ამაზე [მის გარდა] სხვებიც საუბრობენ.
აღნიშნული მოვლენა ახალ „პნევმატოლოგიურ“[20] ერესს წარმოადგენს. აქედან ასკვნიან, რომ მამები შეცდნენ, როცა დოგმა არ განასრულეს“.
მეცნიერებას, რომელიც დოგმათა წარმომავლობას, მათ ტერმინოლოგიურად ჩამოყალიბებასა და ზოგადად, მათ ისტორიას შეისწავლის, დოგმების ისტორია ეწოდება.
დასავლეთში დოგმებს ისე იკვლევენ, რომ ტერმინოლოგიის გამოყენების მნიშვნელობას ამა თუ იმ საუკუნესთან მიმართებით, ვერ იგებენ. ამრიგად, დოგმების ისტორია თეოლოგიური ტერმინოლოგიის განვითარების კვლევითაა დაკავებული.
„დოგმათა ისტორიის ძირითადი საკითხი ტერმინოლოგიას შეეხება, ვინაიდან [დროის მსვლელობის შესაბამისად], თეოლოგიას ახალი ტერმინოლოგია ემატება და ზოგჯერ, ამა თუ იმ ტერმინთა თავდაპირველი მნიშვნელობა იცვლება[21]. მაგალითისთვის, ზოგიერთი სიტყვა, რომელიც IV ს-ში გამოიყენებოდა, იგივე სიტყვებს, I ან II სს-ის თეოლოგიაში, ისეთივე მნიშვნელობა არ ჰქონდა.
დასავლელი თეოლოგები ვერ ხვდებიან, რომ არა დოგმის შინაარსი, არამედ ტერმინოლოგიის გამოყენების ფორმა იცვლება. ისინი აღნიშნულმა ცდომილებამ ისეთ ზომამდე მიიყვანა, რომ [საეკლესიო მოძღვრების] განვითარებაზე საუბრობენ, ანუ [სიტყვაზე], I და II ს-ის თეოლოგია ერთმანეთის იდენტური არაა. ამდენად, იგი მუდმივად ივცლება და ფორმირდება.
ამ თემის გარშემო პაპისტებსა და პროტესტანტებს შორის სერიოზული დავები გაჩაღდა. ამის მიზეზით, ბევრი მამათა სწავლების კვლევით დაკავდა და „დოგმათა ისტორიის“, „პატროლოგიის“ (როგორც მეცნიერების, მთარ.) საწყისები სწორედ აქედან მომდინარეობს.“
არსებობს თანამედროვე ღვთისმეტყველთა სხვადასხვა დოგმატური სახელმძღვანელო, რომლებიც დოგმების განმარტების პატერიკული მეთოდით არ დაიკვეხნის, ამიტომაც ისინი დოგმების დანიშნულებას სწორად არ ხსნიან.
„აიღეთ წარსულში დაწერილი (ეს იქნება რუსი, ბერძენი თუ რუმინელი თეოლოგების მიერ) ნებისმიერი დოგმატური სახელმძღვანელო და ნახავთ, რომ ისინი მამათა თეოლოგიის მიმართულებას არ შეესაბამება. საეჭვოა, მათი ხელმძღვანელობით ვინმემ განათლებას მიაღწიოს, მეტადრე - განღმრთობას.
წმინდათა საქმეებს და თეორეტიკოსების თეოლოგიას შორის წინააღმდეგობრიობა არა მხოლოდ დასავლეთის პრობლემაა, არამედ - აღმოსავლეთისაც.“
განსხვავებულმადიდებელი[22] დასავლელი ღვთისმეტყველები განმსჭვალულნი არიან დოგმატების ამგვარი განმარტებითი მიდგომით და ამიტომაც, რწმენასა და ცოდნასთან დაკავშირებითაც, დიდი პრობლემა აქვთ. ამასთან ერთად, ჩვენს წიაღშიც იკვეთება დასავლური თეოლოგიის გავლენა.
„მართლმადიდებელ ეკლესიაში ჭეშმარიტების განვითარებასთან დაკავშირებული ხედვა შეიმჩნევა. თუკი დასავლელი დოგმატოლოგების თხზულებებს წაიკითხავთ, ნახავთ, რომ წმ. მამებს ისეთ ადამიანებად წარმოაჩენენ, რომლებსაც რწმენა ცოდნის რანგში აჰყავთ.
არ მომწონს, როდესაც ვინმეზე სახელობითად, კონკრეტიკით ვსაუბრობ და არც ეხლა მსურს, მაგრამ აქ, საბერძნეთში ლექტორებად მეც მყავდა ისეთი პროფესორები, რომლებიც რწმენასა და ცოდნაზე სწორედ ამგვარად საუბრობდნენ... მათ ნაშრომებში ჩანს, რომ ერთნი მხოლოდ რწმენას (η πίστη) ანიჭებდნენ უპირატესობას, მეორენი კი რწმენის ცოდნით (η γνώση) ჩანაცვლებას ცდილობდნენ.
ერთ-ერთი მოღვაწეთაგანი, ვინც რწმენის შეუბღალავობის მოტივით ფილოსოფიას დაუპირისპირდა, იყო ტერტულიანე. აგრეთვე, ზოგი, ფილოსოფიის სასარგებლოდ, რწმენას ცოდნით ანაცვლებდა, ზოგი - პირიქით. აი, ეს ყოველივე წარმოადგენს პატერიკული ტრადიციის კარიკატურას. ჩემთვის გაუგებარია, როგორ შეიძლება აღნიშნულ თემაზე ასე ბავშვური (არასერიოზული) მიდგომა.“
როდესაც წმ. მამები [ეკლესიის სწავლების] დოგმატიზირებას ახდენდნენ, ეს არ იყო რწმენის სიღრმისეული გააზრების შედეგი, არამედ - გამოცხადებითი გამოცდილების ტერმინებით გადმოცემა. ამრიგად, განვითარება არა რწმენას (რაც გამოცხადებითია), არამედ - ტერმინოლოგიას ეხება.


ზ) დოგმები და ფილოსოფია

ზემოთქმულიდან ნათლად ჩანს, რომ თეოლოგია ფილოსოფიას არ უკავშირდება, რადგანაც ამ ორის გზა ერთმანეთისგან განსხვავებულია. თეოლოგია ღვთისჭვრეტას ეფუძნება, ფილოსოფია კი - ადამიანურ სიტყვას, ლოგიკურ აზროვნებას. ამგვარად, წმ. მამები მჭვრეტელი ღვთისმეტყველები იყვნენ და არა - ფილოსოფოსები. და როდესაც სწავლების დოგმატიზირებას ახდენდნენ, ამას ფილოსოფიური წესით არ იქმოდნენ.
„ბევრი ისტორიკოსი ამტკიცებს, რომ ეკლესიის მამები დოგმების გასაგებად ფილოსოფიას მიმართავდნენ, და რომ მართლმადიდებლებსა და ერეტიკოსებს შორის დავა გულისხმობდა იმას, თუ ლოგიკურად ვის უფრო სწორად ესმოდა დოგმა, მაგრამ ეს არის მითი. დოგმატების ამგვარი ხედვა ჰქონდათ ერეტიკოსებს და არა - მამებს.“
წმ. მამები არ ფილოსოფოსობდნენ, არამედ ისინი დოგმატურ ცოდნას ფლობდნენ. ფიქრი ლოგიკის ერთგვარი ვარჯიშია, რომელსაც მართლმადიდებელი თეოლოგიის [პიროვნულ] განცდასთან კავშირი არ აქვს. თუკი ღვთისმეტყველება ლოგიკაზე იქნებოდა დამყარებული, მაშინ დიდ ღვთისმეტყველად დოგმატოლოგი, ანდა დოგმათა ისტორიკოსი ჩაითვლებოდა.
„როცა ადამიანი კარგად გაითავისებს, რომ „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი“, მაშინ თანემედროვე თეოლოგთა მისწრაფებებსა და მცდელობებსაც მიხვდება.
თეოლოგიური სასწავლებლების სტუდენტებს შთაბეჭდილება რჩებათ, რომ უნივერსიტეტის პროფესორი - დოგმატოლოგი, ან დოგმათა ისტორიკოსი - თუ ძალიან ჭკვიანი და ღრმად მოაზროვნეა, თუკი შესწავლილი აქვს ფილოსოფია, ლოგიკა და სხვ., მაშინ შეუძლია ღმერთსა და დოგმატებს ჩაწვდეს. და ამიტომ, როცა ამბობს: ერთი არსება, სამი ჰიპოსტასი - თითქოს ეს უკვე ყველაფერს ნიშნავს. ყველა ასეთი პროფესორი წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველის სიტყვების უმეცარია: „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი.“
დოგმას მეტაფიზიკურად[23] ვერ მიეახლები. დასავლეთში მეტაფიზიკას ფესვი აქვს გადგმული და ეს დოგმებთან მიმართებითაც აისახება. ამიტომაც, დასავლური დოგმატიკა წარმატებას ვერ აღწევს.
„დოგმასთან მეტაფიზიკური მიახლება შეუძლებელია.“
მეტაფიზიკა შეიძლება ერთგვარი ჭეშმარიტება (αλήθεια) იყოს, რომელსაც არანაირი წარმატება არ გააჩნდეს... მართლმადიდებლებიც, რომლებიც ამ მეთოდს მიჰყვებიან, თეოლოგიურ თემებს მეტაფიზიკურ ჭრილში განიხილავენ და იგივე სულისკვეთება ამოძრავებთ. ამიტომაც, ისინი დოგმებს მეტაფიზიკურ ფენომენად მიიჩნევენ, რომელთაც წარმატების ცნებასთან კავშირი არ აქვს და მისგან გამიჯნულად არსებობს; აქედან გამომდინარე, ისინი თავისთავად ჭეშმარიტებას წარმოადგენენ.“ 
მაგრამ წმინდა მამები მეტაფიზიკოსი ფილოსოფოსები არ იყვნენ[24] და ამიტომ მართლმადიდებელი ტრადიციის მეტაფიზიკური კუთხიდან განმარტება შეუძლებელია.
„ეკლესიის მამები მეტაფიზიკას არ მიმართავდნენ, რადგანაც იგი „უცვალებლის“ (αμετάβλητος, ანუ ღვთის) შესახებ ადამიანური აზროვნების კატეგორიაა, და სწორედ ესაა მეტაფიზიკური ფილოსოფიის საფუძველიც.
ჩვენ კი, პატერიკულ ტრადიციაში გრიგოლ ღვთისმეტყველის გენიალური ფრაზა გვაქვს: „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი“. ეს თითოეული მართლმადიდებელი თეოლოგისთვის ერთგვარ ორიენტირს წარმოადგენს. ამდენად, სიტყვებსა და აზრებს ღმერთის არც „გამოთქმა“ და არც რეალური სახის გაცხადება არ ძალუძს, არამედ მათ უბრალოდ სამოღვაწეო დატვირთვა აქვთ, რომელთა მეშვეობითაც ადამიანი განღმრთობის გამოცდილებას[25] აღწევს, თუ რა თქმა უნდა, ოდესმე მიაღწია.
მაშ, დოგმის დროებითი ხასიათი მართლმადიდებელ თეოლოგიას ყოველგვარი მეტაფიზიკისაგან მიჯნავს. შეუძლებელია მეტაფიზიკის პატერიკულ ტრადიციაზე დამყარება. ამიტომაც, თეოლოგიის ფილოსოფიური მეთოდი ჩვენთვის სრულიად უცხოა“.
დასავლური თეოლოგია მეტაფიზიკას მჭიდროდ დაუკავშირდა და ამიტომ, „განმანათლებლობისაგან“ სერიოზული წინააღმდეგობა განიცადა.
„ფრანგული განმანათლებლობის მთავარ დამახასიათებელ ნიშანს ანტი-მეტაფიზიკური (αντι-μεταφυσική) განწყობა წარმოადგენდა. მისი მცდელობა და მიზანი იყო, დოგმატები - რომელთა წარმომავლობაც სადღაც ზეციდანაა და ადამიანისათვის უხილავია - არავის მიეღო, არამედ ჭეშმარიტების დასტური თავად ადამიანივე, ადამიანური ცოდნა ყოფილიყო.“
თუმცა ასეთი რამ მართლმადიდებელ ეკლესიაში არ ხდება, რომელიც მიიჩნევს, რომ დოგმატები განღმრთობის გამოცდილების გადმოცემაა და არა ლოგიკური ნააზრევი.
მაშინ, როცა მართლმადიდებელ თეოლოგიაში დოგმატები განღმრთობის ემპირიის ნაყოფია და თეოზისის გზის მაჩვენებელი, დასავლეთში ისინი ლოგიკური აზროვნების სფეროს უკავშირდება და ამავდროულად, საიდუმლოსთან (მისტერიასთან) იგივდება.
„ძველი თეოლოგებიდან ავგუსტინე ერთადერთია, რომელმაც დოგმა და საიდუმლო ერთმანეთში აურია და მიიჩნია, რომ დოგმის მეშვეობით საიდუმლოს წვდომა შესაძლებელია. საპირისპიროდ, ეკლესიის მამებისათვის დოგმა არა [სამების] საიდუმლოს გაგების, არამედ - მასთან გაერთიანების (ένωση) მეწინამძღვრეა, რაც ყოველგვარ ადამიანურ კატეგორიებზე მაღლაა.“
ამრიგად, [დასავლეთში] თეოლოგია ფილოსოფიასთან გაიგივდა. გარდა ამისა, სამების დოგმა ბუნებრივი (φυσική) გამოცხადების სფეროს კუთვნილებად მიიჩნევა, ხოლო განკაცების დოგმა - ზებუნებრივის (υπερφυσική).
„ავგუსტინეს სჯეროდა, რომ თეოლოგია ფილოსოფიის მსგავსია, რომ იგი ადამიანის ერთგვარი აზროვნებისმიერი მცდელობაა ჭეშმარიტების მოსახელთებლად. ეს ნიშნავს ჭეშმარიტების ფილოსოოფიის გზით მოპოვებას. ნეტარი ავგუსტინესათვის წმინდა სამების დოგმა ზებუნებრივ გამოცხადებას არ გულისხმობდა. მაგრამ ის, რაც ზებუნებრივ გამოცხადებას წარმოადგენს, არის ღვთის სიტყვის, ქრისტეს განხორციელება; ესე იგი, სწავლება განკაცების, საღვთო მადლის, დაცემისა და ცოდვის შესახებ. აი, მხოლოდ აღნიშნული წარმოადგენს ზებუნებრივი გამოცხადების სფეროს, ხოლო სამების დოგმა - არა.
თუმცა მოგვიანებით, შუა საუკუნეებიდან, დასავლურ ტრადიციაში ზებუნებრივი გამოცხადება უკვე სამების დოგმასაც განუკუთვნეს. ამიტომ, თუკი პაპისტური ეკლესიის (Παπικής εκκλησίας) ნეოსქოლასტიკურ თხზულებებს წაიკითხავთ - ასე ვთქვათ, უპირველესად დოგმატური თვალსაზრისით - ნახავთ, რომ იგივეს აღარ წერენ, ანუ სამების შესახებ სწავლება ზებუნებრივი გამოცხადების რანგშია აყვანილი და აღარაა ბენებითი გამოცხადების სფერო.“
გარდა ამისა, ავგუსტინე პირველ პლანზე რწმენას აყენებდა და შემდეგ ცოდნას. ამბობდა, რომ დოგმატებს ჯერ [რწმენით] ვიწყნარებთ, რათა შემდგომ გონებით მივწვდეთ და გავიგოთ ჭეშმარიტება.
„ავგუსტინეს ნარომის „Contra Academicos“-ის ბოლოს წინა თავში (რომელიც წიგნის სხვა ყველა თავს აჯამებს) უმნიშვნელოვანესი ცნობაა მოცემული, რომელიც ასე ჟღერს: გვწამს, „რათა ჭეშმარიტება შევიმეცნოთ“ (ίνα  γνωρίσωμεν την αλήθειαν); ესე იგი, მწამს, რათა გავიგო.
მთელი შუა საუკუნეების სქოლასტიკური თეოლოგიის მთავარი წინაპირობაა: ჭეშმარიტება, რომ გაიგო, პირველ რიგში, უნდა ირწმუნო. და როცა ირწმუნებ, მაშინ ლოგიკის მეშვეობით მიწვდები კიდეც.“
დასავლეთში ამტკიცებენ, რომ ფილოსოფიური მეთოდითა და ღრმა აზროვნებით შესაძლებელია სარწმუნოების დოგმატების გაგება. ეს არის მართლმადიდებელი ტრადიციისაგან რადიკალური განსხვავება, სადაც დოგმატები გამოცდილების ნაყოფია და არა - ადამიანური უნარების.
„ავგუსტინეს ეს მეთოდი, რომ რწმენითა და ფილოსოფიური აზროვნების დახმარებით, ეკლესიის დოგმატების გაგებამდე მივალთ, ფრანკული (φραγκική) ტრადიციის საფუძველი გახდა.
პატერიკული ტრადიციის მიმართ ამგვარი ხედვა, რომ რწმენა ცოდნად უნდა გარდაიქმნს და ეს ფილოსოფიის შემწეობით ხორციელდება, ყველა იმ სახელმძღვანელოს გასდევს წითელ ხაზად, რაც კი ვიცი და წამიკითხავს აქ, საბერძნეთში - გიმნაზიიდან დაწყებული უნივერსიტეტით დამთავრებული.
აქ, ელინური განათლების ცნობიერებაში, ადამანდიოს კორესის ზეგავლენით[26], ხსენებული ნეოელინური თეოლოგია დაინერგა. აუცილებლად მიიჩნიეს, რომ ესა თუ ის სისტემატიკოსი თეოლოგი ან დოგმატოლოგი, ფილოსოფიის მცოდნე უნდა ყოფილიყო, რათა სარწმუნოების დოგმები სწორად გაეგო, მაშინ როცა პატერიკულ ტრადიციაში გვაქვს: განწმენდა, განათლება და განღმრთობა.“
გარდა ამ მცდარი მეთოდისა, რომ რწმენა ცოდნის წინამორბედია, დასავლეთში ავტორიტეტად მიჩნეულია ეკლესია, როგორც ასეთი, და არა - განღმრთობილი მამები, როგორც ეს მართლმადიდებელ ტრადიციაშია.
„ავგუსტინე აწინაურებს რწმენას და შემდეგ აყოლებს ცოდნასაც (γνώση). მისი ამოსავალი წერტილი მდგომარეობს იმაში, რომ ადამიანს ჭეშმარიტების შემეცნება მარტოოდენ ლოგიკის მეშვეობით არ ძალუძს, არამედ - ლოგიკას რწმენასთან ერთად. ამის შემდეგ კი, რწმენის საშუალებით, უკვე დოგმატებსაც გულისხმა-ჰყოფს. ესე იგი, [როგორც ითქვა], ცოდნის წინამორბედი რწმენაა.
ამ მიდგომამ ავგუსტინეს კიდევ ერთი საინტერესო თეორია განავითარა: რატომ ვიწყნარებთ დოგმატებს? - იმიტომ რომ ისინი ეკლესიის სწავლებას წარმოადგენს. აქედან გამომდინარე, ავგუსტინესთვის მათი მიღების მიზეზი ეკლესიის ავტორიტეტია.
ეს პირველი შემთხვევაა, როცა [მართლმადიდებლობაში] ამგვარი თვალსაზრისი ჩნდება, ვინაიდან ჩვენთვის ავტორიტეტი არა ეკლესია, არამედ - წმინდა მამებია; ესე იგი, არა ეკლესიის განყენებულ იდეა, რომელიც ერთგვარი იერარქიული მოწყობის სისტემით ხასიათდება, არამედ - „[საღვთო] გამოცდილების მქონე მოძღვრები“. ჩვენი მხრიდან, დოგმათა მიღების მიზეზი განღმრთობილი მამებია. ესა თუ ის განღმრთობილი წმინდანი, რომელიც ღმერთის უშუალო ცოდნას ფლობს, ჩვენი სარწმუნოების ფუნდამენტს წარმოადგენს, იმიტომ, რომ ჩვენ, რომელთაც ღმერთის ცოდნა არ გაგვაჩნია, იმ ადამიანთა სწავლებას ვიწყნარებთ, რომელთაც ის აქვთ. როგორც, მაგალითად ასტრონომიის მეცნიერებაში ხდება: ტელესკოპიდან ზეციურ სხეულებს ყველანი ვერ ვაკვირდებით, რომ მათ შესახებ საუბარი შეგვეძლოს, არამედ ამ საქმისთვის ასტრონომები არსებობენ, დაკვირვებებსაც თავადვე აღწერენ და ჩვენთვის სურათებსაც იღებენ. და როდესაც ასტრონომიის შესახებ რომელიმე წიგნს ვშლით, ჩვენ მათი გამოცდილების მიმართ ნდობით ვართ აღჭურვილნი; ვკითხულობთ მათ და ვიწყნარებთ, რადგანაც ამ ადამიანთა უტყუარობაში დარწმუნებული ვართ.
იგივენაირად ხდება ღვთისმჭვრეტელ მამებთანაც: მათ ღმერთი იხილეს, ჩვენ კი მათ მოძღვრებას ვიწყნარებთ, რათა ამ [მაღალ სულიერ] მდგომარეობამდე მიღწევის შესაძლებლობა მოგვეცეს. აი, მაშინ, ჩვენც იგივე ემპირიასა და სწავლებას შევიძენთ.“
ამასთან, ავგუსტინესთან წმ. სამების ფსიქოლოგიურად განმარტების მცდელობას ვხვდებით.
„ავგუსტინეს ნაშრომს „De Trinite“-ს ძალიან საინტერესო ისტორია აქვს. აქ მნიშვნელოვანია ის, რომ მან წმიდა სამებაზე ერთგვარი ფსიქოანალიზი გააკეთა: ადამიანური ფსიქოლოგია აიღო - ამ შემთხვევაში იგი ნეოპლატონიკოსი გამოდის - და სამება ღმერთს შეუთავსა, რათა დოგმა ამგვარი გზით განემარტა და გაეგო. ანუ ღმერთი ადამიანურ გონებასთან, მეხსიერებასა და ლოგიკასთან გააიგივა, რათა სამების დოგმას ფსიქოლოგიური გზით ჩაწვდომოდა. აქედან იწყება სქოლასტიკური თეოლოგია. ისინი (სქოლასტიკოსები, მთარგ.) ნაცვლად იმისა, რომ ასკეტურად ცხოვრობდნენ, თავიანთ კაბინეტებში სხედან და სამების არსის გასაგებად ფილოსოფიურად ბჭობენ. მიაჩნიათ, რომ ესაა ღვთისმეტყველთა მთავარი საქმე...“


დასკვნა: როგორც მრავალჯერ აღინიშნა, დოგმა წმინდანთა გამოცხადების (განღმრთობის, მთარგ.) გამოცდილების ნაყოფია, რომელიც შემდგომში ადამიანებს კვლავ განღმრთობისკენ მიუძღვის. მაშინაც კი, როცა ღმერთი ცხადდება, იგი თავისი არსებით საიდუმლო და მიუწვდომელი რჩები, აქედან გამომდინარე, უცნობიც; თუმცა ღმერთთან ზიარება და შემეცნება მისი ენერგიებით (მოქმედებები) ხორციელდება. საჭიროების შემთხვევაში, ღვთისმჭვრეტელი წმინდანი თავისი გამოცდილების დოგმატიზირებას (ფორმულირება) ახდენს, რათა ეს ემპირია ეკლესიას შემოუნახოს და მორწმუნეებს [ცხონების გზაზე] შეუცდომლად წარუძღვეს.


მამა იოანე რომანიდისის (1927-2001) მოკლე ბიოგრაფია

მამა იოანეს მშობლები წარმოშობით კაბადოკიიდან იყვნენ, კონკრეტულად - არაბისოდან (აქ დაიბადა წმინდა იოანე როსი და თავიანთ შვილს სახელი იოანე სწორედ მის საპატივცემულოდ დაარქვეს). მამამისს ერქვა საბა. იგი უბრალო ადამიანი და კარგი ქრისტიანი იყო; მუშაობდა მკერავად, ხოლო დედის სახელი ევლამბია გახლდათ. რომანიდისების ოჯახი, დაახლოებით ხუთი წლის განმავლობაში, საბერძნეთში, კერძოდ პირეაზე ცხოვრობდა, რის შემდეგაც 1927 წ. როდესაც იოანე ჯერ მხოლოდ 72 დღის იყო, საცხოვრებლად ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ნიუ იორკში გაემგზავრნენ.
იოანეს და, პართენია რომანიდისი განსხვავებულად მადიდებელზე დაქორწინდა, რომელიც მართლმადიდებლურად მოინათლა და ამის შემდეგ საცხოვრებელ ადგილად ახალი ზელანდია აირჩიეს, სადაც დედამისმა, ევლამბია რომანიდისმა, მართლმადიდებლური გაერთიანება შექმნა და იქ, კრაისტჩერჩში - სიდიდით ნომერ მეორე ქალაქში - ეკლესიის დაარსებისათვის იღწვოდა. ევლამბია თავისი მეუღლის, საბას გარდაცვალების შემდეგ თესალონიკში, თავისი შვილის, იოანე რომანიდისის გვერდით გადაცხოვრდა, და 1973 წ. მონაზვნად აღიკვეცა.
რაც შეეხება, საკუთრივ, იოანეს, იგი ნიუ-იორკში, მანჰეტენზე აღიზარდა, და დაწყებით განათლებასაც იქ იღებდა (ასევე გიმნაზიაშიც დადიოდა). გიმნაზიაში სწავლისას მის რწმენაზე ერთმა კათოლიკური აღმსარებლობის პროფესორმა იქონია გავლენა, რომელიც შემდეგ მართლმადიდებლობაზე მოექცა. იოანე რომანიდისი ოთხი წელი ბრუკლინში, „პატიოსანი ჯვრის სახელობის მართლმადიდებლური თეოლოგიის სკოლაში“ (Holy Cross Greek Orthodox School of Theology) სწავლობდა. მისი დამთავრების შემდგომ „Yale“-ს უნივერსიტეტის თეოლოგიურ სკოლაში შევიდა. 1951 წ. „Yale“-ს უნივერსიტეტის სტუდენტობის პერიოდში, იოანეს მღვდლად დაასხეს ხელი და 1954 წ.-მდე Waterbury-ში, წმინდა სამების სახელობის მართლმადიდებლურ ეკლესიაში მსახურობდა.
გარდა ამისა, მან შეისწავლა და ძალიან კარგად იცოდა კათოლიკური და პროტესტანტული თეოლოგია, როგორც თომა აქვინელი, ისე სხვა მნიშვნელოვანი პროტესტანტი ღვთისმეტყველები. თეოლოგიური განათლების მიღების შემდეგ 1957 წელს საბერძნეთში პირველად გაემგზავრა და ათენის იოანე კაპოდისტრიას სახელობის უნივერსიტეტში თეოლოგიის დარგზე დაიცვა სადოქტორო დიპლომი, თემაზე: „პირველქმნილი ცოდვა“ (Το προπατορικόν αμάρτημα).
დოქტორის ხარისხის მოპოვების შემდეგ დაბრუნდა აშშ-ში, სადაც ამერიკის არქიეპისკოპოს მიქაელის სახით მის სამღვდელო მოვალეობასთან დაკავშირებით წინააღმდეგობებს წააწყდა. 1958 წელს მამა იოანემ ნიუ-იორკის წმ. ვლადიმირის სახელობის რუსულ სემინარიაში დაიწყო სიარული, მოგვოანებით კი სწავლა პარიზის წმ. სერგის სახელობის რუსულ ინსტიტუტშიც განაგრძო, სადაც მამა გიორგი ფლოროვსკის (Georges Vasilievich Florovsky) მოწაფე გახდა. იმ პერიოდში ამერიკის არქიეპსკოპოსად იაკობი აირჩიეს, რომელმაც იოანე „პატიოსანი ჯვრის სახელობის მართლმადიდებლური თეოლოგიის სკოლის“ პროფესორად დანიშნა. პარალელურად, 1958 წ. მღვდლად დაინიშნა Hamshire-ში და ასევე, 1959 წ.-დან 1965 წ.-მდე - Arlington-ში, წმინდა ათანასეს ეკლესიაში. იქ მან მეორე დიპლომის მოსაპოვებლად დაიწყო მზადება, ამჯერად, ჰარვარდისათვის (Harvard), რაც წარმატებით დააგვირგვინა. 1965 წ. გიორგი ფლოროვსკი „პატიოსანი ჯვრის სახელობის მართლმადიდებლური თეოლოგიის სკოლის“ პროფესორობიდან გადააყენეს, რომანიდისმა კი პროტესტის ნიშნად თანამდებობა დატოვა.
1968 წლის 12 ივნისს მამა იოანე თესალონიკის არისტოტელეს სახელობის უნივერსიტეტის (ΑΠΘ) თეოლოგიური სკოლის დოგმატიკის კათედრის მუდმივ პროფესორად აირჩიეს, მაგრამ ორი წელი სამასწავლებლო საქმიანობას ხელი არ მოუკიდია, რამეთუ მარქსისტული იდეოლოგიის მიმდევრობაში უსამართლოდ დაადანაშაულეს.
როამნიდისი ყველაფერთან ერთად, ჰარვარდის უნივერსიტეტის ფილოსოფიური სკოლის (School of Arts and Sciences) სტუდენტიც იყო, და 1970 წ.-დან - წმინდა იოანე დამასკელის სახელობის უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორიც (ბალამადა, ლიბანი).
იოანე რომანიდისმა პირადული მიზეზების გამო 1984 წელს თესალონიკის უნივერსიტეტში თავისი თანამდება დატოვა, თუმცა მისთვის საპატიო პროფესორის ტიტული არ მიუნიჭებიათ. აქედან მოყოლებული, იგი ათენში გადასახლდა, იქ, სადაც მისი ქალიშვილი (მას ორი ქალიშვილი ჰყავდა) ევლამბია ცხოვრობდა. მამა იოანე ბოლო ათი წელი გულის დაავადებით იტანჯებოდა და მისი არასახარბიელო ჯანმრთელობის გამო, იძულებული გახდა სპეციალური მკურნალობისათვის ათენის საავადმყოფში დაწოლილიყო. იგი 2001 წლის 1 ნოემბერს გარდაიცვალა. მან წმინდა მკურნალთა სახელობის ტაძრიდან (ომონიის ტერიტორია) გამოსვლისთანავე - სადაც სალოცავად იყო წასული - განუტევა სული.
მამა იოანე რომანიდისი პატერიკული ტრადიციის ჩინებული მცოდნე გახლდათ, განსაკუთრებით - წმინდა გრიგოლ პალამასი. იგი მიიჩნევდა, რომ დღევანდელი მართლმადიდებელი თეოლოგიური აზროვნება დასავლურდებოდა და მამათა ტრადიციისაკენ მიბრუნების მნიშვნელობას უსვამდა ხაზს (მსგავსად პროტოპრესვიტერ გიორგი ფლოროვსკისა).
 იგი მონაწილეობას იღებდა, როგორც განსხვავებულად მადიდებელ ქრისტიანებთან (ანგლიკანები, პროტესტანტები) დიალოგებში, ისე სხვა სარწმუნოების მიმდევრებთან (იუდეველები, მუსულმანები). მისი შემოქმედება და მემკვიდრეობა თავის სადოქტორო დისერტაციაში - Prophet of Roman Orthodoxy-The Theology of John Romanides - Andrew Sopko-მ გამოიკვლია, რომელიც 1998 წ. გამოიცა.
მამა იოანეს დასავლეთისა და ელინური ისტორიის კარგი ცოდნა იმაში დაეხმარა, რომ ფრანკულ და რომაულ კულტურებს შორის რადიკალური განსხვავება წარმოაჩინა. ასევე, იგი ცნობილია, როგორც ნეტარი ავგუსტინეს ჩინებული მკვლევარი და მამათა თეოლოგიის შუქზე მისი თხზულებების გამკრიტიკებელი.

მამა იოანე რომანიდისისს ეკუთვნის შემდეგი წიგნები:

1 «Αυγουστίνος Ιππώνος, Πηγή των αιρέσεων των παπικών προτεσταντών και του Βαρλαάμ του Καλαβρού».
2. «Το προπατορικόν αμάρτημα», το 1989, η διδακτορική του διατριβή στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών».
3. «Πατερική Θεολογία», βιβλίο από απομαγνητοφωνημένες παραδόσεις μαθημάτων του Ρωμανίδη την ακαδημαϊκή περίοδο 1983-84».
4. «Ρωμηοσύνη», το 1975, ιστορικό έργο».
5. «Φράγκοι, Ρωμαίοι, Φεουδαλισμός καί Δόγμα», το 1982, ιστορικό έργο».
6. «Δογματική και Συμβολική Θεολογία της Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας».
7. «Η θρησκεία είναι νευροβιολογική ασθένεια, η δε Ορθοδοξία η θεραπεία της».
8. «Ρωμαίοι ή Ρωμιοί Πατέρες της κκλησίας».



შენიშვნები:

[1] ცნობილი ბერძენი დოგმატოლოგი, ათენის უნივერსიტეტის ღვთისმეტყველების პროფესორი კონსტანტინე სკუტერისი კაბადოკიელებზე დაყრდნობით შემდეგს გვაუწყებს: „კაბადოკიელი მამებისათვის უმნიშვნელოვანესი ტერმინი „თეოლოგია“ (θεολογία) ნიშნავს ღვთაების შესახებ ქადაგებას... წმ. ბასილი დიდი სამების თეოლოგიაზე საუბრისას აღნიშნავს: „ის, ვინც სწორად ღვთისმეტყველებს და მამის, მხოლოდშობილი [ძის] ღვთაებისა და სულიწმიდის სიდიადის შესახებ მართებული აზრიდან არ ეცემა, უფალს დიდებასა და პატივს უძღვნის“ (PG. 29, 284 C – 258 A). მეორე მხრივ, გრიგოლ ნაზიანზელი ერთმანეთისაგან განარჩევს „განგებულებას“ (οικονομία - იკონიმია), ესე იგი, ღვთის სიტყვის განხორციელებით ადამიანის გამოხსნის შესახებ განზრახვას, და „თეოლოგიას“, რომელსაც ღვთის შესახებ სიბრძნისმეტყველებას უწოდებს, თან კატეგორიულად დასძენს: „როდესაც ღმერთზე ვსაუბრობ, მამაზე, ძეზე და სულიწმიდაზე მივუთითებ“. ბოლოს, ნისიის თვალსაჩინო ეპისკოპოსი გრიგოლი წარმოაჩენს, რომ: „ერთია ღმერთი, ვინაიდან ღვთაებას, რომელსაც მამაში ვხედავ, იმავეს ვხედავ ძეშიც. და ასევე, რასაც სულიწმიდაში ვხედავ, იმავეს - ძეშიც... ამიტომაც გვაქვს ერთი თაყვანისცემა და დიდებისმეტყველება... ჭეშმარიტი თეოლოგია“  (PG. 44, 260 D). ამრიგად, ღვთისმეტყველება, როგორც ღვთაების დიდება და ქადაგება, სამება ღმერთის შესახებ მოძღვრებას გულისხმობს, ანუ იგი უპირველესად ტრიადოლოგიაა.“ (Κωνσταντίνος Β. Σκουτέρης, Ἡ ἔννοια τῶν ὅρων «Θεολογία», «Θεολογεῖν», «Θεολόγος», ΑΘΗΝΑ 2016: 199-200).
[2] წინამდებარე თარგმანში ბრჭყალებში („“) ჩასმული და დახრილი შრიფტით წარმოდგენილი ციტატები უშუალოდ პროტოპრესვიტერ იოანე რომანიდისს ეკუთვნის.
[3] θεοφάνεια - ღმერთის გამოცხადება, გამოჩინება.
[4] იხ.: ესაია. 9: 6.
[5] η θέωση - განღმრთობა, მადლით ღმერთყოფა.
[6] ამ საკითხზე იხ.: Κωνσταντίνος Β. Σκουτέρης, Ἡ ἔννοια τῶν ὅρων «Θεολογία», «Θεολογεῖν», «Θεολόγος», ΑΘΗΝΑ 2016: 210-214.
[7] შდრ.: 1 კორ. 13: 8-12.
[8] აქ მამა იოანე რომანიდისი შემდეგს გულისხმობს: როდესაც მოღვაწე ვნებათაგან განიწმინდება და განათლდება, ამის მერე იგი სულიწმიდისგან განღმრთობის ღირსი ხდება, რაც სამების უქმნელი ნათლის (დიდების) ჭვრეტაა. წმინდანი ამ განღმრთობის მდგომარეობაში იმდენ ხანს რჩება, რამდენსაც ღმერთი მოისურვებს, ხოლო როდესაც ამ აღტაცებიდან გამოვა, კვლავ განათლების საფეხურზე ინაცვლებს, სანამ ღმერთი კვლავ მიანიჭებს განღმრთობის გამოცდილებას. მამა იოანე ამის შესახებ სხვაგანაც საუბრობს: „...განმაღმრთობელი მადლი მხოლოდ მათში მოქმედებს, ვინც განღმრთობას აღწევს და ეს სტადიებად იყოფა. პირველი საფეხური უბრალო გამობრწყინებაა (გამონათება); ღვთის დიდების გამობრწყინების განმცდელთ „განბრწყინებულნი“ (ελλαμφθέντες) ეწოდებათ. ეს მომენტი ერთი წამიდან რამოდენიმე წუთამდე გრძელდება, ესე იგი, ცოტა ხნით. შემდეგ, მას მეორე სტადია მოჰყვება, რაც უქმნელი ნათლის ჭვრეტაა (θέα του ακτίστου Φωτός), ხოლო მასში მონაწილენი ღვთისმჭვრეტელნი (θεοθέντες) არიან. მესამე, სრულყოფილი საფეხური კი, ხანგრძლივი ჭვრეტაა. აი, ესაა განმაღმრთობელი ენერგიის გამოცდილების კლასიფიკაცია“.
(Πρωτοπρ. Ἰωάννου Σ. ΡωμανίδουΠατερική Θεολογία, Α ἔκδοση, Θεσσαλονίκη 2004: 172).
[9] წარმოდგენილი ფრაზა: „ღმერთის გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი“ (Θεόν φράσαι μέν δύνατοννοσαι δέ δυνατώτερον) - ეკუთვნის წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველს. იგი პლატონის ცნობილ გამოთქმას აკრიტიკებს და აღნიშნავს: ერთ-ერთმა ფილოსოფოსმა ისიბრძნისმეტყველა, რომ რთულია (χαλεπόν) ღმერთის გაგება, ხოლო გამოთქმა კი შეუძლებელი-ო; ...მე კი დავამატებ, რომ „გამოთქმა შეუძლებელია, გაგება - კიდევ უფრო შეუძლებელი“, ვინაიდან, რაც გაიგება, იმის მეტნაკლები გადმოცემაც შესაძლებელია (ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ, Λόγος ΚΗ΄, Θεολογικός Δεύτερος, PG 36, 29C; ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ, ΑΠΑΝΤΑ ΤΑ ΕΡΓΑ 4, ΛΟΓΟΙ ΔΟΓΜΑΤΙΚΟΙ, Ε.Π.Ε., ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1976: 40).
[10]εμπειρία της ακτίστου δόξης του Θεού“.
[11] ο νος των φοτισμένων“.
[12] საუბარია დოგმების იურიდიულ და მშრალ გაგებაზე, რაც დასავლურ საქრისტიანოშია მიღებული და ფესვგადგმული.
[13] „ლიბელოსი“ (ο λίβελλος), თავისი პირველადი მნიშვნელობით ნიშნავს საძაგებელ, გასაკიცხ და ცილისმწამებლურ პუბლიკაციას (წერილი, ბროშურა ან წიგნი), რომელიც ვინმეს ან რაიმეს წინააღმდეგაა მიმართული. ასევე, გულისხმობს ერთი ან უფრო მეტი სარწმუნოების (აღმსარებლობის) წერილობითი ფორმით უარყოფას. ეტიმოლოგიურად იგი მომდინარეობს ლათინური სიტყვიდან libellus – „პატარა წიგნი“ (წიგნაკი), რომლის ძირია liber – „წიგნი“ (Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΑΘΗΝΑ 2002, σ. 1009; Καθηγητής: Αρχιμ. Γρηγόριος Δ. Παπαθωμάς, ΚΑΝΟΝΙΚΟ  ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ, ΑΘΗΝΑ 2011: 83.
[14] მამა იოანე რომანიდისი ერთგან ამბობს: „წმინდანები [უბრალოდ] კეთილი ადამიანები არ არიან, არამედ - განღმრთობილნი (θεούμενοι)... აგრეთვე, ერეტიკოსები [შეიძლება] კეთილი ადამიანები იყვნენ და ზნეობრივად ცხოვრობენ, მაგრამ, ვინაიდან მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველება, [სწორი] ასკეტიკური და ეკლესიური მოღვაწეობა არ გააჩნიათ, ზნეობრივ ცხოვრებაში რჩებიან, ღმერთის განმაღმრთობელ ენერგიაში არ მონაწილეობენ და სხვა ადამიანთა კურნება არ ძალუძთ...“ 
(
https://amfoterodexios.blogspot.com/2018/09/blog-post_11).
[15] აქსიომა [ბერძ. αξίωμα] – 1. ამა თუ იმ მეცნიერებაში ამოსავლად მიღებული დებულება, რომელიც თვითონ არ არის დამტკიცებული, მაგრამ აუცილებელია სხვა დებულებათა დასამტკიცებლად. 2. (გადატ.). თავისთავად ცხადი ჭეშმარიტება; დებულება, რომელიც არ საჭიროებს დამტკიცებას (მიხეილ ჭაბაშვილი, უცხო სიტყვათა განმარტებითი ლექსიკონი, 1989: 106).
[16] აქ იგულისხმება, რომ სიწმინდე (აქედან წმინდანობა), რომელიც უმაღლესი სულიერი მდგომარეობაა, მხოლოდ მართლმადიდებელ ეკლესიაში, მის საიდუმლოებებში მონაწილეობითა და მართებული მოღვაწეობით მოიპოვება; ხოლო ვინაიდან არიოზი მწვალებლობაში იყო ჩავარდნილი, ბუნებრივია, არც განმაღმრთობელ ენერგიებში თანამონაწილეობდა და, აქედან გამომდინარე, მის წმინდანობაზე ლაპარაკიც ზედმეტია. ჩვენ შეგვიძლია, რომ მასზე მხოლოდ ზნეობრივი კატეგორიებით ვისაუბროთ, ვინაიდან როგორც ვიცით, იგი მკაცრი ასკეტი გახლდთ და შესაძლებელია, რომ ზნეობრივი კუთხით, მართებულად ცხოვრობდა. ამ საკითხთან დაკავშირებით იხ. სქოლიო 15.
[17] ეროსი/ეროტი (Έρως (ο) [αρχ.] {Έρωτ-ος, -α}) - მითოლოგიური აფროდიტეს ვაჟი, სიყვარულის ღმერთი, რომელიც, ჩვეულებრივ, ფრთებიანი ჭაბუკის სახით გამოისახება. ეროსი წარმოადგენს ორ პიროვნებას შორის სექსუალური (ხორციელი) კავშირის დამყარების ძლიერ ლტოლვასა და წყურვილს/ჟინს: მგზნებარეს, აღტყინებულს, მხურვალეს, მძაფრს, ვნებისმიერს, ცოდვისმიერს, არაკანონიერს და მისთ. გადატანითი მნიშვნელობით, ნიშნავს რაღაცის მიმართ გადაჭარბებულ სიყვარულს/ვნებას. თეოლოგიურად: საღვთო სიყვარული; მორწმუნენე ადამიანისაგან ქრისტესადმი შეგნებული, მხურვალე სიყვარული; მთელი არსებით მასთან გაერთიანების წყურვილი (Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΑΘΗΝΑ 2002: 674-675).
[18] ამ თემაზე ვრცლად იხ.:
[19] ფსევდო-ისიდორეს დებულებები (ψευδοϊσιδώρειες Διατἀξεις/ Pseudo-Isidorian Decretals) წარმოადგენს IX ს-ის შუა ხანებში სწავლულთაგან შედგენილ (საფრანგეთში) რომის პაპების კანონთა (სინოდალური დადგენილებები) კრებულს, რომელშიც მოგვიანებით, ასევე, შეიტანეს მრავალი ყალბი დადგენილებაც. აღნიშნული კრებული მიზნად ისახავდა თავდაპირველ კანონიკურ წყაროებზე (რომლის შექმნაც მიეწერება ესპანელ მღვდელ ისიდორე მარკადოროს. კრებულის სახელწოდებაც სწორედ აქედან მომდინარეობს) ყალბი დადგენილებების შერევით, რომის პაპის პრიმატის (papal supremacy) გაზრდას და ამ მოტივით ეპისკოპოსების (სამღვდელოება) გათავისუფლებას მთავარეპისკოპოსების, სინოდისა და საერო ხელისუფლების გავლენებისაგან. სამღვდელოება ახცადებდა, რომ ისინი ყოველგვარ პოლიტიკურ ხელმწიფებაზე მაღლა იდგნენ და თავიანთ ერთპიროვნულ მმართველად რომის პაპს განიკუთვნებდნენ. ფსევდო-ისიდორეს დეკრეტალების თანახმად რომის პაპი მთელი ეკლესიის ხილულ თავად ცხადდება, ე. ი. „მთელს მსოფლიოს თავად“ (caput totius orbi), და მისი გავლენა არა მარტო ელესიური, არამედ საერო კუთხითაც ვრცელდებოდა. „ფსევდო-ისიდორე“ პირველად გამოიყენა პაპ ნიკოლაოს I- მა (858-867).
[20] η πνευματολογία (პნევმატოლოგია) - სულიწმიდის შესახებ მოძღვრება.
[21] ამის შესახებ არქიმანდრიტი სოფრონ სახაროვი შენიშნავს: „ჩვენი სიტყვები მუდმივ ცვალებადობას (მდინარებას) განიცდის: ყოველი ახალი გამოცდილების [შემოსვლით], იცვლება კონკრეტულ სიტყვათა შინაარსი და მნიშვნელობა.“ (Ἀρχιμανδρίτου ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ (Σαχάρωφ), ΠΕΡΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ, Δ΄ ΕΚΔΟΣΗ, Ἱερὰ Πατριαρχικὴ καὶ Σταυροπηγιακὴ Μονὴ Τιμίου Προδρόμου, Έσσεξ Ἀγγλίας 2017: 66-68.
[22] ტერმინი „ეტეროდოქსოს“ (ἑτερόδοξος) შემდეგნაირად განიმარტება: 1. განსხვავებულად მადიდებელი (განსხვავებულმადიდებელი), სხვა აზრის (მენტალობა) მქონე, საპირისპიროდ - „თანამადიდებლისა“ (ὁμόδοξος). 2. არა ჭეშმარიტი, არამედ სხვა მრწამსის მქონე; მცდარი, ანუ არამართებული მოძღვრების მიმდევარი, საპირისპიროდ - „მართლმადიდებლისა“. 3. ერეტიკოსი (Δ. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΥ, ΜΕΓΑ ΛΕΞΙΚΟΝ ΟΛΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ, ΤΟΜΟΣ ΣΤ, ΑΘΗΝΑΙ: 2997 σ.).
[23] მეტაფიზიკა წარმოადგენს შემეცნების მეთოდს, რომელიც დიალექტიკისაგან განსხვავებით, მოვლენებს განიხილავს ერთმანეთისგან მოწყვეტით, დამოუკიდებლად, როგორც ერთხელ და სამუდამოდ მოცემულთ, უარყოფს საგნებისა და მოვლენების შინაგან წინაარმდეგობას. ტერმინი „მეტაფიზიკა“ აღმოცენდა I ს. ძვ. წ., როგორც არისტოტელეს ფილოსოფიური მემკვიდრეობის ნაწილის აღმნიშვნელი და სიტყვა-სიტყვით ნიშნავს - „მას, რაც მიზიკის შემდეგ მოდის“. თვით არისტოტელე, თავისი ფილოსოფიური მოძღვრების ამ, მისი რწმენით, უმნიშვნელოვანეს განყოფილებას „პირველ ფილოსოფიას“ უწოდებდა, რ-იც თითქოს იკვლევს უმაღლეს, გრძნობის ორგანოებისათვის მიუწვდომელ, მხოლოდ გონებაჭვრეტით მისაწვდომ და ყოველი არსებულისათვის უცვლელ საწყისებს, აუცილებელს ყველა მეცნიერებისატვის (იხ. ვრცლად: ფილოსოფიური ლექსიკონი, გამომც. „საბჭოთა საქართველო“, თბილისი, 361-362 გვ.).
[24] აქ იგულისხმება ის, რომ ეკლესიის მამათა თეოლოგია არა ფილოსოფიაზე, არამედ განღმრთობის გამოცდილებაზეა დამყარებული, თორემ ისინი, რა თქმა უნდა, ფილოსოფიასაც შესანიშნავად ფლოდნენ, რომელსაც, სწორედ, შინაგანი საღვთო გამოცხადების წერილობითად გადმოცემისა და ხორცშესხმისათვის იყენებდნენ. აქ უბრალოდ ხაზი ესმევა იმ არსებით განსხვავებას, რაც მართლმადიდებელ პატერიკულ ტრადიციასა და ფილოსოფიას შორის არსებობს, ანუ: მამათა ღვთისმეტყველება და ცოდნა ღვთის უქმნელი ნათლის ჭვრეტაზეა (გამოცხადებაზე) დაფუძნებული, ხოლო ფილოსოფია - ადამიანურ ლოგიკასა და განსჯაზე. წმ. გრიგოლ სინელი აღნიშნავს (XIV ს): „ისევე, როგორც გრძნობისმიერი თვალი ხედავს ასოებს და მათგან გრძნობად შემეცნებას იძენს, ასევე, გონებაც (νος), როდესაც განიწმინდება და თავის დასაბამიერ ღირსებას დაიბრუნებს, ღმერთს ჭვრეტს და საღვთო შემეცნებას მისგან იღებს. წიგნის ნაცვლად სულიწმიდა აქვს, კალმის ნაცვლად - აზროვნება და ენა (διάνοια και γλώσσα), რადგან [წმინდა წერილი] ამბობს: "ჩემი ენა კალამია", და მელნის ნაცვლად - ნათელი (φς). მაშასადამე, აზრს ნათელში აწობს და თავადაც ნათლად ქცეული, მსმენელთა განწმენდილ გულებში, სულიწმიდის სიტყვებს წერს; მაშინ უწყის, რაც თქმულა, რომ მორწმუნენი ღვთისგან განისწავლებიან და, რომ წინასწარმეტყველების თანახმად, ღმერთი ადამიანთ სულიწმიდის მიერ მოძღვრავს.“ (ΦΙΛΟΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΝΗΠΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΣΚΗΤΙΚΩΝ, Ε.Π.Ε. 20, Πατερικές Εκδόσεις Γρηγόριος ο Παλαμάς, Θεσσαλονίκη 1996: 383). ასევე, სიმონოპეტრას მონასტრის იღუმენი, არქიმანდრიტი ემილიანე ამგვარი საღვთო ცოდნის შესახებ ამბობს: „..იგი სულიწმიდისგან მომდინარეა, რომელსაც დოგმატურ-სიმბოლური თუ წმინდა მამათა წიგნების კითხვით ვერ შეიძენ. რაც არ უნდა წაიკითხო და გააკეთო, ღმერთის ჭეშმარიტ ცოდნას სულ მცირედიდაც კი ვერ მოიპოვებ. ანუ ჩვენს სწავლას, კვლევა-ძიებანს თუ აღზრდას ჭეშმარიტი ცოდნის მონიჭება არ ძალუძს; ყველაფერი ეს, უბრალოდ მეთოდები და „ხიდებია“. მხოლოდ თვითონ ღმერთს შეუძლია [სულიერი] მღვიძარების (η νήψη) მეშვეობით მისი შთაგონება. არსებითად, ეს ცოდნა გამოცხადებაა, ამიტომაც ეწოდება უცდომელი და ურყევი. …აქ საიდუმლოთაღმზრდელი საკუთრივ ღმერთია. იგი თავის თავს გვიცხადებს. როგორც ღვთის ძემ თავისი ღვთაებრიობა საკუთარ ხორცში გამოგვიჩინა, ასევე, ახლაც, ადამიანის სულში საიდუმლო გზით, ხორცს ისხამს და ცხადდება. …ეს ცოდნა ონტოლოგიურია.“ (Αρχιμ. Αιμιλιανού Σιμωνοπετρίτου, Λόγος Περί Νίψεως, Αθήνα 2018: 25-27).
[25] გრიგოლ პალამა განღმრთობას, რაც სამების უქმნელი ნათლის ჭვრეტას წარმოადგენს, სასუფევლის დიდებას და მომავალი ცხოვრების წინდს უწოდებს, რომელსაც წმინდანები ჯერ კიდევ აქ, ხორცში მყოფნი დატევნისამებრ იღებენ, ხოლო საყოველთაო აღდგომისას კი, ეს ნათელი შემოსავს მართალებს და მთლიანად ნათლად გარდაიქმნებიან (ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ, ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΤΟΜΟΣ Α΄, ΕΚΔΙΔΟΝΤΑΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ, ΠΑΝΑΓ. Κ. ΧΡΗΣΤΟΥ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1988: 429, 432-433, 438-439, 620).
[26] ადამანდიოს კორესი (სმირნა 1748-პარისი1833) იყო ბერძნენი ფილოლოგი, რომელიც ელინური კულტურის ღრმა ცოდნით გამოირჩეოდა. იგი ნეოელინური განმანათლებლობის ერთ-ერთი დიდ წარმომადგენელი გახლდათ. მას ძველი ბერძნული მწერლობის გამოცემაში უდიდესი წვლილი აქვს შეტანილი და ასევე, ბერძნული ენის განვითარების საქმეში. 


სპეციალურად საიტისთვის ბერძნულიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო ლევან ხატიაშვილმა.
წიგნიდან: მიტროპოლიტი იეროთეოს ვლახოსი, მართლმადიდებელი ეკლესიის გამოცდილებითი დოგმატიკა, მამა იოანე რომანიდისის აუდიო საუბრების მიხედვით, I ტომი (დოგმა, ეთიკა, გამოცხადება), II გამოცემა, ღვთისმშობლის შობის სახელობის მონასტერი, 2011: 104-135/ Μητροπολίτου Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου, Ἐμπειρική Δογματική τῆς Ὀρθοδόξου Καθολικῆς Ἐκκλησίας, κατά τίς προφορικές παραδόσεις τοῦ π. Ἰωάννου ρωμανίδη, Τόμος Α' (Δόγμα - Ηθική - Ἀποκάλυψη), Β' Έκδοση , Ἱερά Μονή Γενεθλίου τῆς Θεοτόκου (Πελαγίας). 
   
გადმოწერეთ: PDF
21-09-2019, 13:18

FACEBOOK