იესუს სახელით ლოცვის დოგმატური საფუძვლები (საღვთო სახელთა შესახებ)

იესუს სახელით ლოცვის დოგმატური საფუძვლები (საღვთო სახელთა შესახებ)
ავტორი: არქიმანდრიტი სოფრონი (სახაროვი)

თითოეული ჩვენგანის ცხოვრება მჭიდრო კავშირშია იმ წარმოდგენებთან, რომლებიც გვაქვს: სამყაროზე, ჩვენ თავზე და ღმერთზე. ლოცვა, თავისი უმაღლესი გამოხატულებით, შეძლებისამებრ, გულისხმობს ღმერთის ავთენტური სახის უზუსტეს ცოდნას. „საყუარელნო, აწ შვილნი ღმრთისანი ვართ და არღარა გამოჩინებულ არს, რაჲ ყოფად ვართ. გარნა ვიცით, რამეთუ უკუეთუ გამოცხადნეს, მსგავსად მისსა ვიყვნეთ, რამეთუ ვიხილოთ იგი, ვითარცა იგი არს (καθώς στιν)“ (1 იოან. 3: 2). ამასთან, ჩვენი მოდგმის ათასწლოვანი გამოცდილებიდან ვიცით, რომ ღმერთზე ფიქრისას, საკუთარ თავთან განმარტოებულ გონებას, გარკვეული ვარაუდების იქით წასვლა აღარ შეუძლია. აუცილებელია, ადამიანს თავად ღმერთი გამოეცხადოს და საკუთარ თავზე ცოდნა ამგვარად გადასცეს. როგორც ყოველი ჩვენგანის ცხოვრებაში, ისე კაცობრიობის ისტორიაშიც, ღმერთი ეტაპობრივად საცნაურდება - თანახმად ბიბლიაში აღწერილისა: „მრავლით კერძო და მრავლით სახით“ (ებრ. 1: 1) ეჩვენებოდა მამებსა და წინასწარმეტყველებს.
ღმერთის პირველ, ჯერ კიდევ ბუნდოვან მოხმობას ვხვდებით „დაბადების“ წიგნში: „სით შვა ძე და უწოდა სახელი მისი ენოს. ესე ესვიდა ხადად სახელსა უფლისა ღმრთისასა (დაბ. 4: 26)[1]. ამის შემდეგ ეცხადება აბრაამს, ისააკსა და იაკობს და ეს, მუდმივად განვითარებადი სახით ხორციელდება. „მე ვარ უფალი, რომელი ვეჩუენე აბრაჰამს, ისააკს და იაკობს, რომელთა ღმერთი მე ვარ და სახელი ჩემი უფალ (Κριος) არა ვაუწყეა მათ“ (გამოს. 6: 2-3). ღმერთი იწოდებოდა: აბრაამის ისააკის და იაკობის ღმერთად. მეორე მხრივ, მოსეს „ეჩუენა... ცეცხლითა ალისათა მაყლოვანით გამო... და ჰრქუა: მე ვარ მყოფი (იახვე - γ εμι  ν) (გამო. 3: 2, 14). ღმერთმა სრულყო თავისი გამოცხადება: „და გარდამოჴდა უფალი ღრუბლითა და დგა მოსე მუნ და ხადა სახელი უფლისაჲ. და წარმოვიდა უფალი წინაშე მისსა (პირისპირ - πρ προσπου) და უწოდა: უფალი ღმერთი, მოწყალე, შემწყნარებელ, სულგრძელ, დიდად მოწყალე და ჭეშმარიტ. რომელმან დამარხის სიმართლე და ყვის წყალობა ათასამდე ნათესავად. და აჰჴოცის უსჯულოებანი და სიცრუენი და ცოდვანი და თანამდებნი იგი არა განწმიდის და მოჰჴადნის ცოდვანი მამათანი შვილთა ზედა და შვილისშვილთა მესამედ და მეოთხედ ნათესავადმდე“ (გამოს. 34: 5-7). ამგვარად, ღმერთი, თავიდანვე, მოსეს ეცხადება, როგორც პიროვნული (προσώπικος) და ერთადერთი ჭეშმარიტი არსება (მყოფი - Ών)... ხსენებულმა გამოცხადებამ წარმოაჩინა ამ „მე ვარ მყოფის“ თვისებები, როგორც მოწყალე და კაცთმოყვარე ღმერთისა. მაგრამ ეს ჯერაც ბუნდოვანი იყო, და მოსემაც გააცნობიერა მისთვის მიცემული ცოდნის უსრულობა.
ვერც წინასწარმეტყველებმა მიაღწიეს სასურველ სისავსეს. მაგრამ, აბა, ყური ვუგდოთ ესაიას სიტყვებს: „ესრეთ იტყჳს უფალი ღმერთი, მჴსნელი თქუენი, წმიდაჲ ისრაჱლისა... მე ღმერთი პირველი და მომავალთა შინა მევე ვარ... რათა სცნათ... ვითარმედ მე ვარ (γ εμι) (ეს. 43: 14; 41: 4; 43: 10). ეს ღმერთი, პირველი და უკანასკნელი, გამოცხადდა, როგორც პიროვნული აბსოლუტი, ცოცხალი, და არა - რაღაც აბსტრაქტული, ანდა - ტრანსცენდენტური არსება და მისთ. [...]
ბიბლიური თხრობიდან ვხედავთ, რომ ყოველი ახალი გამოცხადება გაიგებოდა, როგორც „თეოფანია“, ღმერთის უშუალო ენერგია (ἐνέργεια). მასთან კავშირში, სახელიც განიცდებოდა, როგორც ღმერთის თანაყოფნა. სახელი ორმაგ ძალას შეიცავს: ერთი მხრივ, ცოცხალი ღმერთის შეგრძნებას და, მეორე მხრივ, მის შესახებ ცოდნას (γνώση). აქედან მომდინაეობს ღმერთის სახელის ამაოდ ხსენების შიშიც[2]. რაც უფრო მდიდრად ცხადდება ღმერთის თვისებები, მისი ენერგიები, მით უფრო ღრმავდება ღვთისშემეცნებაც (თეოგნოსია), ზოგადად. მიუხედავად იმისა, რომ ისრაიტელები საკუთარ თავს რჩეულ ერად მიიჩნევდნენ და „უმაღლესიც“ მათ შორის ცხადდებოდა, წინასწარმეტყველები მაინც განუწყვეტლივ შეჰღაღადებდნენ უფალს, რათა დედამიწაზე მოსულიყო და საკუთარ თავზე ჭეშმარიტი და ზესავსე ცოდნა გამოეცხადებინა, რაც ადამიანს სულს დაუსრულებლად სწყურია.
ღმერთი ჩნდებოდა, როგორც წინაგანმგებელიც, გამათავისუფლებელი, გამომხსნელი და მრავალი სხვა; თუმცაღა ადამიანთა გონებაზე მაინც რაღაც საბურველი იყო ჩამოფარებული. [...]
ჭეშმარიტი ცოდნისაკენ მიმავალი გზა ჯერაც არ განცხადებულა, მაგრამ მისი წინასწარი დაგემოვნება უკვე სახეზეა. ეს განამტკიცებდა წინასწარმეტყველთ, რომ მამის წინამარადიულ ლოგოსზე - რომლის მოსვლაც ჯერ-არს - მხურვალედ ესაუბრათ; სრულყოფილი ნათელი კი - „რომელშიც ბნელი არა არს არცა ერთ“ (1 იოან. 1: 5) - მთელი თავისი ძლიერებით გამოგვიჩნდება. [...]
ღმერთის გამოცხადების თანმიმდევრობა, რომელიც წმინდა წერილშია გადმოცემული, დიდ თანხვედრაშია ჩვენ პიროვნულ განვითარებასთან - მის ცოდნაში წარვემატებით, როგორც მამამთავარნი და მამები: თავდაპირველად, ადამიანები უმაღლესი არსების შესახებ ცნებას სწვდებიან. შემდგომში, თანდათან, მისი ახალ-ახალი თვისებები საცნაურდება და ასე აღწევს საშინელი სინასეული „მე ვარ მყოფი“-ის (γ εμι  ν) ჟამი[3]. კვლავაც, გამოცდილება და ცნობიერება საუკუნეების განმავლობაში ღრმავდება, თუმცა ჯერაც არაა სრულყოფილი და ეს იქამდე, სანამ აღთქმული არ მოვა (ანუ იესო ქრისტე, მთარგ.).
არსებით (κατὰ τὴν Οὐσία) უსახელო ღმერთი თავის „ხატისებრად“ შექმნილ მოაზროვნე არსებებში მრავალი სახელით ცხადდება, მაგ: მარადიული, ყოვლისმცოდნე, ყოვლისშემძლე, ყოვლისმპყრობელი; ნათელი, სიცოცხლე, მშვენიერება, სიბრძნე, სახიერება, ჭეშმარიტება, სიყვარული, სიმართლე, მხსნელი, წმინდა, სიწმინდე და სხვ. თითოეულში და თითოეულით ღმერთის ჩვენდამი შეხებას ვგრძნობთ და, ვინაიდან იგი განუყოფელია, მთლიანად ჩვენთანაა. ასე უნდა ვზრახავდეთ, მაგრამ ამ სახელთაგან არცერთი არ გვაძლევს მისი იმგვარად შემეცნების შესაძლებლობას, „როგორიც არის“ (καθώς στιν)[4]. ღმერთი თავისი არსებით ყოველგვარ სახელს აღემატება; მიუხედავად ამისა, იგი სახელებით გამოცხადებას განაგრძობს.
ოცი საუკუნის წინ მოვიდა ის (მამის ლოგოსი), რომელსაც ერი ელოდა. არსებით უზეშთაესმა ჩვენმა შემოქმედმა „ხატი მონისაჲ მიიღო და მსგავს კაცთა იქმნა და ხატითა იპოვა ვითარცა კაცი“ (ფილიპ. 2: 7). მამის დაუსაბამო ლოგოსი „ჴორციელ იქმნა და დაემკჳდრა ჩუენ შორის“ (იოან. 1: 14). მარადიული დროში გამოჩნდა. ამ გამოცხადებამ ახალი სახელი მოგვმადლა: იესუ (მაცხოვარი, ანდა ღმერთი-მაცხოვარი). ქვეყნიერების ცხოვრებაში დიდი ნათელი შემოვიდა. დაიწყო ახალი ეპოქა. ისტორია ადამიდან ვიდრე მოსემდე წმინდა იყო; წმინდა - სინას მთაზე გამოცხადების მომენტიდან, უწმინდესი კი - ქრისტეს მოსვლის წამიდან.
ღმერთი-მხსნელის შესახებ წარმოდგენები უძველესი დროიდანვე არსებობდა, მაგრამ სხვაგვარი შინაარსით - განუზომლად მწირი მნიშვნელობით. „ერი რომელი სხდა ბნელსა, იხილა ნათელი დიდი, და რომელნი სხდეს სოფელსა და აჩრდილთა სიკუდილისათა, ნათელი აღმოუბრწყინდა მათ“ (მათ. 4: 16).
სახელი იესუ, პირველ რიგში, გვიცხადებს ღმერთის ხორცში მოსვლის მნიშვნელობასა და მიზანს: „ჩვენი ხსნისათვის“[5]. მის მიერ ჩვენი ბუნების მიღება შესაძლებლობას იძლევა, რომ ჩვენც ღმერთის მემკვიდრენი გავხდეთ. ეს ძეობილობა გულისხმობს საღვთო ცხოვრების ჩვენთვის გადმოცემას: „მას შინა დამკჳდრებულ არს ყოველივე სავსებაჲ ღმრთეებისაჲ ჴორციელად“ (კოლ. 2: 9). ამაღლების შემდეგ იგი მამის მარჯვნივ დაჯდა - ახლა უკვე, როგორც ადამიანის ძეც. აი, რას ამბობს თავად: „დიდებაჲ, რომელი მომეც მე, მივეც მათ, რაჲთა იყვნენ ერთ, ვითარცა ჩუენ ერთ ვართ. მე მათ შორის, და შენ ჩემ თანა, რაჲთა იყვნენ სრულ ერთობითა, და რაჲთა უწყოდის სოფელმან, რამეთუ შენ მომავლინე მე და შეიყუარენ იგინი, ვითარცა მე შემიყუარე. მამაო, რომელნი-ესე მომცენ მე, მნებავს, რაჲთა, სადაცა მე ვიყო, იგინიცა ჩემ თანა იყვნენ, რაჲთა ხედვიდენ დიდებასა ჩემსა, რომელი მომეც მე, რამეთუ შემიყუარე მე უწინარეს სოფლის დაბადებისა... ვაუწყე სახელი შენი და ვაუწყო, რაჲთა სიყუარულითა მით რომლითა შემიყუარე მე, მათ შორის იყოს, და მე მათ თანა“ (იოან. 17: 22-26).
ჩვენი გონება ამ საიდუმლოს წინაშე გაოცებისაგან დუმდება: შემოქმედმა შექმნილი შეიმოსა; მარადიულმა და ზექვეყნიურმა წარმავალი და ცვალებადი არსებობის ფორმა მიიღო; ყოველგვარ გაგებაზე აღმატებულმა სულმა (Πνεμα)[6] ლოგოსის (სიტყვის) პიროვნებაში ხორცი შეისხა და შესაძლებლობა მოგვცა ხელით შევხებოდით, სხეულებრივი თვალებით გვეხილა; უვნებელი ევნო; დაუსაბამო სიცოცხლე სიკვდილს შეერთო.
საკუთარ თავთან განმარტოებულ ფილოსოფიურ გონებას არ ძალუძს სახარებისეულ მცნებასთან შეწყობა. ამიტომაც იგი უგუნურია (φροσύνη). ფილოსოფოსთა აბსოლუტს თავის შემოქმედთაგან ნებართვა არ მიუღია, რომ საკუთარი თავი მონის ხატებამდე დაემდაბლებინა (შდრ.: ფილიპ. 2: 7). მათ მიერ წარმოდგენილი აბსოლუტი არსებითად არარსებულია -ν) - ამ სიტყვის სრული გაგებით. ქრისტეს მოსვლამდე მრავალი „გონებით ბრძენი“ ცხოვრობდა, რომლებმაც ამგვრ აბსტრაქტულ აბსოლუტზე მეტად მიმზიდველი თეორიები განავითარეს. ამიტომ არ უნდა გაგვაკვირვოს ჩვენს დროებაშიც გამოჩენილმა იგივე მიმდინარეობებმა. სამწუხაროდ, ბევრი ხდება ამ სულიერი საცდურის მსხვერპლი. დიდმა პავლემ ამას გენიალური ჰიმნი მიუძღვნა: „რამეთუ წერილ არს: წარვწყმიდო სიბრძნე იგი ბრძენთაჲ და მეცნიერებაჲ იგი მეცნიერთაჲ შეურაცხ-ვყო... ჯერ-იჩინა ღმერთმან ქადაგებითა მით სისულელისაჲთა ცხორებაჲ მორწმუნეთაჲ მათ. ვინაჲთგან ჰურიანიცა სასწაულსა ითხოვენ, და წარმართნი სიბრძნესა ეძიებენ. ხოლო ჩუენ ვქადაგებთ ქრისტესა ჯუარ-ცუმულსა: ჰურიათა სამე საცთურ, და წარმართთა სისულელე. ხოლო მათვე ჩინებულთა... ქრისტე ღმრთისა ძალ არს და ღმრთისა სიბრძნე. რამეთუ სულელი იგი ღმრთისაჲ უბრძნეს კაცთა არს, და უძლური იგი ღმრთისაჲ უძლიერეს კაცთა არს“ (1 კორ. 1: 19-25).
„სიტყუაჲ იგი ჴორციელ იქმნა და დაემკჳდრა ჩუენ შორის“ (იოან. 1: 14). ვერ ვხვდებით თუ როგორაა ეს შესაძლებელი, მაგარამ ის კი ვიცით, რომ მას, რომელმაც ჩვენი ბუნება შექმნა, შეეძლო თავის ჰიპოსტასში მისი მიღებაც. არ მიუღია სხვა - ადამიანური ჰიპოსტასი, არამედ მასში საღვთო ბუნება ქმნილთან გააერთიანა. ხორციელად მამის სრულყოფილება გამოგვიჩინა, და ღმერთისა და ადამიანის უზეშთაესი შეერთება აჩვენა.
ქრისტემ წმინდა სამების ცოდნა მოგვიტანა: მამის, ძისა და სულიწმინდის. მოსე სახელით „იახვე“ („მე ვარ“) გულისხმობდა ერთ პიროვნებას. მისთვის ლოგოსი და სული ერთი არსების ენერგიები იყო. ჩვენ განგვეცხადა, რომ ლოგოსი და სული მამის თანასწორი ჰიპოსტასები არიან: არსებით ერთი ღმერთი სამ ჰიპოსტასში. ამ ღმერთის ხატება კი, წარმოადგენს ერთ ადამიანურ ბუნებას მრავალ ჰიპოსტასში.
ღმერთის ერთიანობიდან გამომდინარე სახელი „მე ვარ“ (γ εμι) თანაბრად მიემართება, როგორც მთელ სამებას, ისე  - ცალკეულ ჰიპოსტასს. მაგ.: სახელი უფალი (Κύριος) სამივე პირს ერთიანად მიემართება, მაგრამ პარალელურად, გამოიყენება თითოელი პიროვნების საკუთრივ სახელადაც. იგივე შეგვიძლია ვთქვათ იესუს (ღმერთი-მაცხოვარი) სახელზეც. თუმცა ლოცვაში წვრთნისას მას მხოლოდ ქრისტეს - წმინდა სამების მეორე პირის - აღმნიშვნელად ვიყენებთ.
ძველად, ადამიანს ღმერთის შესახებ ცოდნა სახელების მეშვეობით ეძლეოდა, რომლებიც უმთავრესად მის (ღმერთის) თვისებებს განაცხადებდა, მაგ.: ყოვლისშემძლეობას, ყველგან მყოფობას, ყოვლისმცოდნეობას, წინაგანგებას, დიდებას და მისთ. მაგრამ მოსეს იახვე“ („მე ვარ“) მიეცა ღმერთის საკუთრივ (განსაკუთრებულ) სახელად. მამის სიტყვის განკაცებით ღმერთს იმგავრი სისავსით ვეახლებით, რომ შემდგომ აღვსებას აღარ ველით, რამეთუ მარტოოდენ მის მცნებებთან ჰარმონიაში ცხოვრებას ვცდილობთ, რათა ჭეშმარიტი ძღვენი (ნიჭი) მივიღოთ. იგი ჩვენთან ერთად დაცემული მდგომარეობის პირობებში ცხოვრობდა, ჩვენს ენაზე გვესაუბრებოდა, ხელით ვეხებოდით. მან თავის სრულყოფილებაში ხილული სახით უხილავი მამა გამოგვიჩინა. ყველაფერი განგვიცხადა, რაც ადამიანსა და ღმერთს შორის ურთიერთობას შეეხება. ხსნას, რომელიც მოიტანა, კონკრეტული ხასიათი აქვს: თავისი ქადაგება დაიწყო მოწოდებით: „შეინანეთ, რამეთუ მოახლებულ არს სასუფეველი ცათაჲ“ (მათ. 4: 17). ამ ქადაგებაში ადამთან მისი სამოთხისეული საუბრის გაგრძელებას ვხედავთ (დაბ. 3: 8-19).
დიდ არს სახელი „მე ვარ“ - წმინდა სამების დიადი სახელი, ასევე დიდია - „იესუ“-ც. ამ უკანასკნელზე ბევრი რამის თქმა შეგვიძლია: იგი თავისი შინაარსით ამოუწურავია; ეკუთვნის მას, რომლის მიერაც არსებობენ არსნი: „ყოველივე მის მიერ შეიქმნა, და თჳნიერ მისა არცა ერთი რაჲ იქმნა, რაოდენი-რაჲ იქმნა. მის თანა ცხორებაჲ იყო და ცხორებაჲ იგი იყო ნათელ კაცთა“ (იოან. 1: 3-4). სიტყვა „პირველითგან“ (ν ρχ) არის, ანუ მთელი შესაქმის დასაბამია. სამების შინაგან (ენდოტრიადული - ἐνδοτριαδική) ცხოვრებაში ლოგოსი მიმართულია მამისაკენ, მაგრამ სამყაროს შექმნისას იგი თავისი ხატისებრი ქმნილებებისაკენ მიიქცა.
სახელი იესუ, როგორც ცნება, როგორც სამყაროსადმი მიმართული ღმერთის „ენერგია“ (ქმედება - ἐνέργεια) და, როგორც მისივე საკუთრივი სახელი, მასთან ონტოლოგიურ კავშირშია. იგი სულიერი რეალობაა: „აღმნიშვნელი“ (σημαῖνον) შესაძლოა გაიგივდეს „აღნიშნულთან“ (σημαινόμενο), თუმცა არა აუცილებლად (ყოველთვის). მისი სახელი ბევრ მოკვდავს ჰქვია, მაგრამ, როდესაც ვლოცულობთ, მას სხვა შინაარსით, სხვა სულიერი განწყობით წარმოვთქვამთ. იგი ჩვენსა და მას შორის დამაკავშირებელი ხიდია; მილია, რომლიდანაც ღმრთაებრივი ძალის ტალღები გარდამოდის ჩვენზე. ვინაიდან იგი წმინდა ღმერთისაგან მომდინარეა, თავადაც წმინდაა, და მისი მოხმობით ჩვენც გვწმენდს. ამ სახელის მეშვეობით ლოცვა გრძნობად ხასიათს იძენს: ღმერთთან გვაერთებს. მასში ღმერთი ისეა დავანებული, როგორც სურნელება ძვირფას ჭურჭელში. მისი წყალობით ტრანსცენდენტური იმანენტური ხდება[7]. იგი, როგორც საღვთო ენერგია, ღვთაების არსებისაგან გამოდის და თავისთავად საღვთოა.
როდესაც იმ შეგნებით ვლოცულობთ, რაც ზემოთ ვთქვით, ლოცვა საშინელი საქმე ხდება და, ამავდროულად - საზეიმო. ძველებს მცნებად მიეცა, რომ ღმერთის სახელი ამაოდ არ ხსენებულიყო. უფალმა კი მცნებად დაგვიდო და აღგვითქვა, რომ მამას მისი სახელით ვთხოვოთ[8]. ქრისტეს მოსვლით განგვეცხადა ღმერთის ყველა სახელი თავისი უღრმესი მნიშვნელობით; ჩვენ კი უნდა ვძრწოდეთ - როგორც ის მრავალი მოღვაწე, რომლებთან ერთადაც მომიწია ცხოვრება - იესუს წმინდა სახელის წარმოთქმისას. ალბათ, კადნიერება იქნებოდა მეთქვა: მეც ვარ ცოცხალი მოწმე იმისა, რომ ამ სახელის მოხმობა მთელ ჩვენს არსებას მარადიული ღმერთის თანაყოფნით აღავსებს, გონება მიღმიერში გადაჰყავს და ახალი სიცოცხლის განსაკუთრებულ ენერგიას გვანიჭებს. საღვთო ნათელი (θεῖο φῶς) - რომელზე საუბარიც გამიჭირდება - ამ სახელთან ერთად მოდის.
ვიცით რომ, არა მარტო სახელი იესუ, არამედ ზეგარდამო გამოცხადებული ყველა სხვა სახელიც, ღმერთთან ონტოლოგიურ კავშირშია. ეს ეკლესიის გამოცდილებიდან ვიცით. ეკლესიაში ყველა საიდუმლოება საღვთო სახელების მოხმობით აღესრულება, უპირველესად კი - წმინდა სამების: მამის, ძის და სულიწმინდის. ჩვენი მთელი ღვთისმსახურება ღმერთის სახელთა მოწოდებას ეფუძნება. ბგერებს არ მივაწერთ მაგიურ ძალას, მაგრამ, როდესაც მათ სარწმუნოების ჭეშმარიტი აღმსარებლობით, ღვთის მოშიშებით, კრძალვითა და სიყვარულით წარმოვთქვამთ, მაშინ თავის სახელებთან ერთად, ღმერთიც რეალურად ჩვენთანაა. მღვდელმსახურთა მრავალმა თაობამ იცოდა მისი სახელის ძალა, და საიდუმლოებებს ცოცხალი ღმერთის მუნმყოფობის ღრმა შეგრძნებით აღასრულებდა. მათ საღმრთო ლიტურგიის მღვდელმოქმედების საიდუმლო განეცხადათ. მტკიცედ სწამდათ, რომ მათ წინაშე ჭეშმარიტად ქრისტეს სისხლი და ხორცი იყო. პურსა და ღვინოზე იმის (მამა ღმერთი, მთარგ.) სახელის მოხმობა ხდება, ვინც სიტყვას გამოთქვამს და ეს სიტყვა „რეალობად“ (ფაქტი - γεγονός) იქცევა: „და თქუა ღმერთმან: იქმენინ ნათელი და იქმნა ნათელი“ (დაბ. 1: 3).
ღმერთის სახელების ონტოლოგიური ხასიათის დავიწყებამ, ლოცვაში და საიდუმლოებათა აღსრულებისას ამ გამოცდილების უქონლობამ, მრავალთა ცხოვრება დააცარიელა. მათთვის ლოცვამ და ამ საიდუმლოებებმა, თავიანთი მარადიული სინამდვილე დაკარგა. ამდენად, ლიტურგია საღვთო ქმედებიდან უბრალოდ ფსიქოლოგიურ ან რაციონალურ გახსენებად (ανάμνηση) იცვლება. ბევრი იმ დასკვნამდეც მივიდა, რომ ლოცვა დროის კარგვაა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ლოცვის შემდეგ სათხოვარი არ უსრულდებათ... მაგრამ განა უდიდეს სასწაულს არ წარმოადგენს ჩვენი არსების ღმერთთან გაერთიანება? ეს ის „კეთილი ნაწილია“, რომელიც სიკვდილით არ წაგვერთმევა[9]. ღმერთში აღდგომის ფაქტი - როგორც სამყაროში ჩვენი გამოჩენის საბოლოო მიზანი - ჩვენი ყურადღების ცენტრს უნდა წარმოადგენდეს. ქრისტესადმი სიყვარული, რომელიც ყველა ადამიანს აღავსებს, ჩვენს ცხოვრებას ძირეულად ცვლის. მან, თვით საკუთარ თავში გააერთიანა ღმერთი და ადამიანი, და მისით მამასთან მისასვლელი მოვიპოვეთ. ნეტავ, ამაზე უდიდესი რა უნდა გვესურვა?
მათ, რომლებმაც ქრისტე და მისი სახელი შეიყვარეს, სახარებისა და, ზოგადად, წმინდა წერილის კითხვით ხარობენ. მათგან (წმინდა წერილის წიგნებიდან, მთარგ.) მომდინარე საღმრთო სახელები, მნიშვნელობა და ნათელი, ისე იზიდავს ადამიანის სულს, რომ სხვა აღარაფრით იხიბლება. დახეთ, როგორი ზეშთაგონებით საუბრობს პეტრე: „არცაღა არს სახელი სხუაჲ ცისა ქუეშე მოცემული კაცთა, რომლითამცა ჯერ-იყო ცხორებაჲ ჩუენდა“ (საქ. 4: 12); ანდა: „ვეცხლი და ოქროჲ არა მაქუს ჩუენ, ხოლო რომელი მაქუს, გცეთ შენ სახელითა იესუ ქრისტე ნაზარეველისაჲთა: აღდეგ და ვიდოდე“ (საქ. 3: 6)! სხვა ჯერზე, მოციქულებმა „აღიღეს ერთბამად ჴმაჲ ღმრთისა მიმართ და თქუეს: უფალო ღმერთო, შენ ხარ, რომელმან ჰქმენ ცანი და ქუეყანაჲ და ზღუაჲ და ყოველი, რაჲ არს მათ შინა... მოხედენ თქუმასა ამას მათსა ზედა (მეფეთა და მთავართა ამის სოფლისათა - ჰეროდეს და პილატეს თესლებითურთ ერისა თანა ისრაჱლისა) და მოეც მონათა შენთა ყოვლითა განცხადებულებითა სიტყუად სიტყჳსა შენისა, განრთხმად ჴელი შენი კურნებად და სასწაულებისა და ნიშებისა ყოფად სახელითა წმიდისა ძისა შენისა იესუჲსითა. და ლოცვასა მათსა შეიძრა ადგილი იგი, სადა იყვნეს შეკრებულ, და აღივსნეს ყოველნი სულითა წმიდითა და იტყოდეს სიტყუასა მას ღმრთისასა განცხადებულად... და მადლი დიდი იყო მათ ყოველთა ზედა“ (საქ. 4: 24-33).
ღმერთი თავისი არსებით ყველაფერს აღემატება და, შესაბამისად, ყოველ სახელსა და ცნებაზე მაღლაა. მაგრამ, როდესაც ცხადდება, თავისი მუნმყოფობის ცოცხალ გამოცდილებას გვანიჭებს, და ეს სწორედ სახელებით ხდება. ამრიგად, მთელი წმინდა წერილი, თავიდან ბოლომდე, გაჯერებულია ღმერთის შესახებ სახელებით. ჩვენი სული კი, წმინდა სიტყვების ამოკითხვისას გამუდმებით ტკბება და ღმერთს აკურთხებს, რომელმაც ეს ფასდაუდებელი ნიჭი გვიბოძა.
ადამიანი ღმერთის ცოდნაში ნელ-ნელა ვითარდება. ერთი მეორეზე გაირბენს წლები, სანამ ჩვენში ყოფიერების (Εἶναι) სიდიადე განცხადდება, ესე იგი: სამყაროს, ქმნილი არსებებისა და ბოლოს, ადამიანის შექმნა: „უფალმან ღმერთმან... შთაბერა პირსა მისსა სული სიცოცხლისაჲ“ (დაბ. 2: 7). ადამიანი წარმოადგენს ღმერთისა და მთელი შესაქმის შემამტკიცებელ (შემაკავშირებელ) საწყისს, რამეთუ მასში ერთიანდება ქმნილი და უქმნელი ენერგიები. ღმერთისაგან - ღვთაების არსებისაგან - გამოსული თითოეული ენერგია, თეოლოგების მიერ „ღვთაებად“ (θεότητα) იწოდება. მიუხედავად იმისა, რომ არსება უზიარებელია, ადამიანი საღვთო ცხოვრებას ღვთაებრივი ენერგიის ძლით ეზიარება. განღმრთობა უქმნელი მადლით აღესრულება. ახალ აღთქმაში ამის უცხადესი მაგალითი თაბორისეული გამოცხადებაა: ნათელში, რომელიც გამოჩნდა, მოციქულებმა მამის ხმა გაიგონეს: „ესე არს ძე ჩემი საყუარელი“ (მათ. 17: 5); ნათელიც და ხმაც, ორივე არის „ღვთაება“.
ყველანი უნდა ვსწავლობდე ენერგიების განსხვავებას მათი წარმომავლობის შესაბამისად, რამეთუ ამ განსხვავების უუნარობა ჩვენი სულიერი წინსვლის პროცესს შეაფერხებს.
ურიგო არ იქნება აღგვენიშნა, რომ იესუს სახელით ლოცვაში მექანიკური ან მაგიური არაფერია. თუკი მის მცნებათა დაცვაში არ ვიღვაწებთ, სახელის მოხმობაც ამაო აღმოჩნდება. თავადვე თქვა: „მრავალთა მრქუან მე მას დღესა შინა: უფალო, უფალო, არა სახელითა შენითა ვწინასწარმეტყუელებდითა და სახელითა შენითა ეშმაკნი განვასხენით და სახელითა შენითა ძალნი მრავალნი ვქმნენით? მას ჟამსა ვჰრქუა მათ, ვითარმედ: არა გიცნი თქუენ, გამნეშორენით ჩემგან ყოველნი მოქმედნი უსჯულოებისანი“ (მათ. 7: 23-24). მნიშვნელოვანია მოსეს ვემსგავსოთ, რომელმაც თავისი მოთმინებით „უხილავი იგი ვითარცა ხილული შეჰრაცხა“ (ებრ. 11: 27) და ამასთან, ღმერთს იმ შეგნებით მოვუწოდებდეთ, რომ სახელი და სახელდებული (ქრისტეს პიროვნება, მთარგ.) ონტოლოგიურ ურთიერთკავშირშია. ჩვენი მისადმი სიყვარული იმის კვალობაზე წარემატება და სრულიქმნება, თუ რამდენად ღრმად ვიცნობთ ჩვენგან შეყვარებული ღმერთის ცხოვრებას. როცა ვინმე ადამიანურად გვიყვარს, მაშინ მის სახელს სიხარულით წარმოვთქვამთ და მისი გამეორებით არ ვიღლებით. მით უმეტეს, ეს ასეა უფლის სახელთან მიმართებაში.
იესუ ქრისტეს სახელში ღმერთის გზების ახალ საიდუმლოებებს ვაგნებთ და თავად ვხდებით იმ რეალობის მატარებელნი, რომელსაც ეს სახელი შეიცავს. ამ ცოცხალი ცოდნით (γνώση) მარადიულობას თანავეზიარებით: „და ესე არს ცხორებაჲ საუკუნოჲ, რაჲთა გიცოდიან (γινώσκωσι) შენ მხოლოჲ ჭეშმარიტი ღმერთი და რომელი მოავლინე იესუ ქრისტე“ (იოან. 17: 3).
უფალო იესუ ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შეგვიწყალენ ჩვენ და შენი სამყარო.
სახელი იესუ ზეციური გამოცხადებით მოგვეცა. იგი მარადიული საღვთო სფეროდან მომდინარეობს და სრულებითაც არ წარმოადგენს მიწიური გონის გამონაგონს, მიუხედავად ამისა, მას ადამიანური (ქმნილი) სიტყვით გამოვთქვამთ. გამოცხადება ღმრთეების საქმე-მოქმედებაა და ამდენად, სხვა განზომილებას ეკუთვნის, სამყაროულ ენერგიებს აღემატება. ...სახელი იესუ მეტაფიზიკურია. როდესაც მას წარმოვთქვამთ და ჩვენთან ურთიერთობისათვის ვუხმობთ, მაშინ იგი „მთელი სისავსით“ გვიყურადებს და მასთან ცოცხალ კავშირში შევდივართ. როგორც მამის წინასაუკუნეთა ლოგოსი, მასთან დაურღვეველ ერთიანობაში რჩება, და მამა ღმერთი თავის ლოგოსთან ერთად თანაზიარებაში შემოდის. ქრისტე არის მამის მხოლოდშობილი და თანამარადიული ძე, ამიტომ მას შეუძლია თქვას: „არავინ მოვიდეს მამისა, გარნა ჩემ მიერ“ (იოან. 14: 6). სახელი იესუ ნიშნავს ღმერთი-მაცხოვარს (მხსნელი); ამდენად, იგი შეიძლება, როგორც წმინდა სამებას, ისე თითოეულ ჰიპოსტასს, ცალკეულად, განეკუთვნოს. თუმცა იგი ლოცვისას მხოლოდ ღმერთკაცის საკუთრივ სახელად გამოიყენება და ჩვენი გონების ყურადღება მისკენ მიიქცევა. „მას შინა დამკჳდრებულ არს ყოველივე სავსებაჲ ღმრთეებისაჲ ჴორციელად“ (კოლ. 2: 9) - ამბობს მოციქული პავლე. მასში არა მხოლოდ ღმერთია დავანებული, არამედ - ადამიანთა მთელი მოდგმაც. იესუ ქრისტეს სახელით მლოცველი დგას, როგორც უქმნელი ყოფიერების აბსოლუტური სისავსის, ისე ქმნილი ყოფიერების წინაშე. ამ არსებობის სივრცეში რომ შევაბიჯოთ, აუცილებელია ჩვენში ღმერთი ისე მივიღოთ - მისი სახელის მოხმობით: უფალო იესუ ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე ცოდვილი - რომ მისი ცხოვრება ჩვენიც გახდეს; „რომელი შეეყოს უფალსა, ერთ სულ არს“ (1 კორ. 6: 17).
საკმარისად შევეხეთ იესუს ლოცვის დოგმატურ მნიშვნელობას, რამეთუ ბოლო ათწლეულია ამ ღვაწლთან მიმართებით მცდარ შეხედულებებს ვაწყდები. მათგან ყველაზე დაუშვებელი მისი ბუდისტურ იოგასათან, „ტრანსცენდენტურ მედიტაციასთან“ და მისთანებთან აღრევაა. ქრისტიანობასა და ყველა ამ მცდარ ხედვას შორის ძირეული განსხვავება მდგომარეობს იმაში, რომ ჩვენი ცხოვრების საფუძველი პიროვნული ღმერთის გამოცხადებაა: „მე ვარ“ (γ εμι). ნებისმიერი სხვა გზა ადამიანის გონებას ღმერთთან პიროვნული ურთიერთობიდან აბსტრაქტულ და არაპიროვნულ აბსოლუტისაკენ მიდრეკს, იმ ასკეზისაკენ, სადაც პიროვნება [როგორც ასეთი], არ არსებობს.
მედიტაციამ, როგორც ყოველგვარი წარმოსახვისაგან გონების გათავისუფლება[10], შესაძლოა ერთგვარი სიმშვიდე მოგვიტანოს, დროისა და სივრცის მიღმა გაგვიყვანოს, მაგრამ მასში არ არსებობს პიროვნულ ღმერთთან გაცნობიერებული ურთიერთობა; აქ არ აღესრულულება ჭეშმარიტი ლოცვა, ესე იგი - პირის-პირ (προσώπου πρὸς πρόσωπο). [...]
სახარებისეული მოძღვრება არა მარტო პიროვნულ ღმერთზე, არამედ ცხონებულთა აღდგომაზეც საუბრობს. ეს მიიღწევა ამა სოფლის ვნებებზე გამარჯვებით. უმაღლესი და დიადი საქმე! „ნუ გეშინინ, რამეთუ მე მიძლევიეს სოფელსა“ (იოან. 16: 33). მეორე მხრივ, ვიცით, რომ გამარჯვება ადვილი არაა. ქრისტე კვლავაც გვასწავლის: „შევედით იწროჲსაგან ბჭისა, რამეთუ ვრცელ არს ბჭე და ფართო არს გზაჲ, რომელსა მიჰყავს წარსაწყმედელად, და მრავალნი ვლენან მას ზედა. ვითარ-იგი იწრო არს ბჭე და საჭირველ გზაჲ, რომელი მიიყვანებს ცხორებასა, და მცირედნი არიან, რომელნი ჰპოებენ მას. ეკრძალენით ცრუ-წინასწარმეტყუელთაგან...“  (მათ. 7: 13-15).
და რაში მდგომარეობს წარწყმედა? იმაში, რომ ადამიანები - არარსებობიდან არსებობაში გამოხმობილნი - ცოცხალ ღმერთს შორდებიან, რომლის მიერაც, ძეობილობითა და მათში წმინდა სამების დამკვიდრებით, მარადიული ნეტარების წილმქონენი ხდებიან.
ქრისტეს რწმენისათვის საჭიროა ბავშვური უბრალოება - „უკუეთუ არა მოიქცეთ და იქმნნეთ, ვითარცა ყრმანი, ვერ შეხჳდეთ სასუფეველსა ცათასა“ (მათ. 18: 3), ან პავლე მოციქულსადმი მიმსგავსება, რომელიც თავისი „უგუნური“[11] კადნიერებით ამბობს: „ჩუენ სულელ ქრისტესთჳს... ჩუენ უძლურ... ჩუენ გინებულ.. ვითარცა ნარჩევნი სოფლისანი შევიქმნენით, ყოველთა ნასხურ მოაქამდე“ (1 კორ. 4, 10-13); თუმცა: „საფუძველი სხუაჲ ვერვის ჴელ-ეწიფების დადებად გარეშე მისსა, რომელი-იგი დადებულ არს, რომელ არს იესუ ქრისტე“ (1 კორ. 3: 11); „გლოცავ თქუენ: მობაძავ ჩემდა იყვენით“ (1 კორ. 4: 16).
ქრისტიანული გამოცდილებიდან ვუწყით, რომ „სამყაროსეული ცნობიერება“[12] უფლის მსგავსი ლოცვით - რომელიც გეთსიმანიაში აღასრულა - გვენიჭება, და არა - ფილოსოფიური ეგზისტენციალიზმით; „და ჰრქუა [უფალმან] მათ... ესრეთ ჯერ-იყო... ქადაგებად სახელითა მისითა სინანული და მოტევებაჲ ცოდვათაჲ ყოველთა მიმართ წარმართთა... რამეთუ თქუენ ხართ მოწამე ამის ყოვლისა. და აჰა ესერა მე მოგივლინო თქუენ აღთქუმაჲ იგი მამისა ჩემისაჲ. ხოლო თქუენ [დაადგერით ლოცვასა შინა]... ვიდრემდე შეიმოსოთ ძალი მაღლით“ (ლუკ. 24: 46-49).



შენიშვნები:

[1] შდრ. ახალქართული: „შეთსაც შეეძინა ძე და სახელად უწოდა ენოში. მაშინ დაიწყეს უფლის სახელის მოხმობა“.
[2] „არა მოიღო სახელი უფლისა ღმრთისა შენისა ამაოსა ზედა“ (გამოს. 20: 7).
[3] „და უთხრა ღმერთმა მოსეს: მე ვარ მყოფი (არსებული); და ასე უთხარი ისრაელის ძეებს: მყოფმა გამომაგზავნა თქვენთან“ (გამოს. 3: 14).
[4] შდრ.: 1 იოან. 3: 2.
[5] შდრ.: „სარწმუნოების სიმბოლოს“ მესამე მუხლი: „რომელი ჩუენთვის, კაცთათვის და ჩუენისა ცხოვრებისათვის გარდამოხდა ზეცით...“.
[6] შდრ.: სულ არს ღმერთი, და თაყუანის-მცემელთა მისთა სულითა და ჭეშმარიტებითა თანა-აც თაყუანის-ცემაჲ“ (იოან. 4: 24).
[7] სხვაგვარად: „ზესამყაროული სამყაროში გრძნობადი სახით შემოდის“.
[8] შდრ: „და რაჲცა ითხოვოთ სახელითა ჩემითა, იგი ვყო, რაჲთა იდიდოს მამაჲ ძისა თანა. და უკუეთუ რაოდენი ითხოვოთ სახელითა ჩემითა, მე ვყო“ (იოან. 14: 13-14); არა თქუენ გამომირჩიეთ მე, არამედ მე გამოგირჩიენ თქუენ და დაგადგინენ თქუენ, რაჲთა თქუენ წარხჳდეთ და ნაყოფი გამოიღოთ, და ნაყოფი თქუენი ეგოს სავსებით, რაჲთა, რაჲ-იგი სთხოოთ მამასა ჩემსა სახელითა ჩემითა, მოგცეს თქუენ“ (იოან. 15: 16).
[9] შდრ. „მართა, მართა! ზრუნავ და შფოთ ხარ მრავლისათჳს, აქა ერთისაჲ არს საჴმარ. ხოლო მარიამ კეთილი ნაწილი გამოირჩია, რომელი არასადა მიეღოს მისგან“ (ლუკ. 10:  41-42).
[10] ამასთან დაკავშირებით მამა იოანე რომანიდისი აღნიშნავს: „ინდუისტები... ისე ვარჯიშობენ, რომ გონებიდან ყველანაირ გულისსიტყვას დევნიან, მაგრამ „ერთსიტყვიანი ლოცვა“ მაინც არ აქვთ“. ამასთანავე, მიტროპოლიტი იეროთეოსი (ვლახოსი) ამატებს: „...ინდუისტების მიხედვით გონება, გულისსიტყვათაგან გათავისუფლების (დაცარიელების) მიუხედავად, სხვა მიმათულებით განიდრიკება, რამეთუ სულიწმინდისაგან არ ივსება (სულიწმინდა გონებაში ამ აზრებისაგან გათავისუფლების წილ არ მკვიდრდება, მთარგ.)“. ვრცლად იხ.: https://hagioritecentre.ge/asketika/65--.html 
[11] შდრ. „საკდემელად თქუენდა გეტყჳ, ვითარმედ ჩუენ რეცა მოუძლურდით; რომლითა-იგი ვინმე იკადრებს სიქადულსა, უგუნურებით ვიტყჳ, ვიკადრო მეცა (2 კორ. 11: 21).
[12] არქ. სოფრონ სახაროვი სხვაგან ამბობს: „ჩვენი მიზანი, რასაც სახარება წარმოგვიჩენს, ესაა - გავხდეთ მსოფლიო ჰიპოსტასები (საყოველთაო პიროვნებები - παγκόσμιες υποστάσεις), რომ ჩვენში მთელ სამყაროს ვატარებდეთ, ქვეყნიერების ისტორიის მთელ სიღრმეს განვიცდიდეთ და მეტადრე - ადამიანისა. ესე იგი, მთელი კაცობრიობა არის „მე“ (Ἐγώ), მთელი ისტორია კი - ჩემი ცხოვრება“ (https://www.pemptousia.gr/2019/07/o-skopos-mas-ine-na-ginoume-pagkosmi/)


სპეციალურად საიტისათვის ბერძნულიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო ლევან ხატიაშვილმა.
წიგნიდან: არქიმანდრიტი სოფრონი (სახაროვი), „ლოცვის შესახებ“, იოანე ნათლისმცემლის სახ. პატრიარქალური და სტავროპიგიალური მონასტერი, ესექსი (ინგლისი) 2017: 126-132, 134-148/ Ἀρχιμανδρίτου ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ (Σαχάρωφ), ΠΕΡΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ, Δ΄ ΕΚΔΟΣΗ, Ἱερὰ Πατριαρχικὴ καὶ Σταυροπηγιακὴ Μονὴ Τιμίου Προδρόμου, Έσσεξ Ἀγγλίας 2017.

   
გადმოწერეთ: PDF
26-08-2019, 01:03

FACEBOOK