ადამიანის გონებისა და გულის შესახებ სწავლება წმინდა გრიგოლ პალამას მიხედვით

ადამიანის გონებისა და გულის შესახებ სწავლება წმინდა გრიგოლ პალამას მიხედვით
ავტორი: მიტროპოლიტი იეროთეოს ვლახოსი

ვარლაამი[1] [მართლმადიდებელ] მონაზვნებს, რომლებიც ამბობდნენ, რომ გონება გულში იმყოფება, ადანაშაულებდა და მათ მესალიანელებს უწოდებდა, რამეთუ ამ უკანასკნელთა მტკიცებით გულში ერთდროუალდ მკვიდრობს ეშმაკიც და საღვთო მადლიც. თუმცა წმინდა გრიგოლ პალამას თქმით, ისინი, ვინც (ესე იგი, ვარლაამი და მისი მიმდევრები, მთარგ.) ამას ამტკიცებენ  და მონაზვნებს კიცხავენ, ეწინააღმდეგებიან წმინდა მამებს, რომლებიც გონების ენერგიის (ἐνέργεια τοῦ νοῦ) გულში არსებობაზე საუბრობენ.
უპირველეს ყოვლისა, უნდა ითქვას, რომ საეკლესიო ტრადიციაში ერთმანეთისგან ნათლად განირჩევა გონება (νοῦς) და აზროვნება (λογικῆ). გონება გულში მოქმედებს (მკვიდრობს) მაშინ, როცა იგი თავისი ბუნების შესაბამისად ფუნქციონირებს. ადამიანის დაცემის გამო გონება, ნაცვლად გულში მყოფობისა, გარე სამყაროშია გაბნეული და ქმნილებას ემონება. ამასთანავე, სწორედ ესაა ადამიანის დაცემაც და რეალურად - ცოდვაც (ἁμαρτία). ისიქაზმი (ἡσυχαζμός), მართლმადიდებლური ასკეტიზმი ის თეოლოგიური მიმდინარეობაა, რომლითაც გარეთ გაბნეული და აზროვნებასთან (ლოგიკა) აღრეული გონება კვლავ გულში დაბრუნებას ცდილობს. აი, ამ დროსაა ადამიანი თავის ბუნებრივ (დასაბამიერ) მდგომარეობაში და აღასრულებს არსებობის მიზანსაც.
ამ თეოლოგიური ჭეშმარიტებით მკაფიოდ ჩანს ისიქასტური ცხოვრების ღირსებაც და პლატონისეულ ფილოსოფიაზე მისი აღმატებულებაც. პლატონური ფილოსოფიის მიხედვით ადამიანის ცხოვრების მიზანი გონების სხეულიდან გათავისუფლებაა, რომელიც სულის საპყრობილედ მოიაზრება. მაგრამ, როგორც გრიგოლ პალამა ამბობს, გონების სხეულიდან გაყვანა „დემონთა აღმონაჩენი და ელინთა (წარმართთა) სწავლებაა“[2]. მათგან საპირისპიროდ, ჩვენი მცდელობა მიმართულია გონების გულში დაბრუნებაზე, რამეთუ სხეული არ არის სულის დილეგი, არამედ ღმერთის მიერ კეთილადაა შექმნილი.
გრიგოლ პალამა, ამ კუთხით, „წმინდა მთის ტომოსში“ წარმოაჩენს ეკლესიის მამათა სწავლებას: ერთი მხრივ - ათანასე დიდის, რომლის თანახმადაც სულის მოაზროვნეობა (აზროვნება - τό λογικό) განთავსებულია თავის ტვინში (ἐγκέφαλο); მეორე ამონარიდი კი გახლავთ მაკარი დიდის, რომლის უწყებითაც გონების ენერგია (ἐνέργεια τοῦ νοῦ) გულშია დავანებული[3]. გრიგოლ ნოსელის სიტყვები, რომ გონება „როგორც უსხეულო, არც სხეულის შიგნითაა და არც მის გარეთ“, არ ეწინააღმდეგება წმინდა მამათა სწავლებას, რადგან ისინი, როდესაც გონების სხეულში არსებობაზე საუბრობენ, გულისხმობენ, რომ იგი მასთანაა (გონება სხეულთან, მთარგ.) გაერთიანებული. როგორც ღვთის სიტყვის (რომელიც ჩვენს ბუნებასთან ღმერთის გამოუთქმელი სიყვარულით გაერთიანდა) შესვლა ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის საშოში არ ეწინააღმდეგება იმ ფაქტს, რომ სიტყვა, როგორც უსხეულო [არსება], ადგილით არ შემოისაზღვრება, მსგავსივე შეგვიძლია ვთქვათ გონებაზეც.
მაშასადამე, გონება თავის ბუნებრივ მდგომარეობაში მაშინაა, როცა იგი - როგორც ორგანოში და არა, როგორც ჭურჭელში - გულში მყოფობს და ამის მაგალითი [სულიერად] გამთლიანებული და გაჯანსაღებული ადამიანია. გონების გულში შესვლა მისი სიწმინდის მაჩვენებელია და კიდევ იმისა, რომ იგი [ღვთისგან] გამოცხადების (Αποκάλυψη) მიღების შემძლე ხდება, რამეთუ ადამიანის გონება საღვთო ჭვრეტის ორგანოა.
მართლამდიდებლურ ტრადიციაში, გარდა იმისა, რომ გონება და აზროვნება ერთმანეთისგან განირჩევა, ამავდროულად, საუბარია გონებისა და გრძნობის (αίσθηση) სხვადასხვაობაზეც, შესაბამისად, ერთმანეთისგან განსხვავდება გონების მიერ და გრძნობების მიერ მოპოვებული ცოდნაც. ეს მეტად მნიშვნელოვანი საკითხია, რადგან აქ, ერთი მხრივ, ადამიანური და საღვთო განათლების (ცოდნა) სხვადასხვაობა ჩანს, მეორე მხრივ კი, გონების სიწმინდის კვალობაზე საღვთო ცოდნა გვეძლევა და წმინდანები ღმერთის ხილვის ღირსნი ხდებიან.
„წმინდა მთის ტომოსში“ მკაფიოდაა გადმოიცემული, რომ სხვა ნათელს (φῶς) იწყნარებს გონება და სხვას - გრძნობა. გრძნობა გრძნობად ნათელს იღებს (სწვდება), გონება კი - უქმნელს (ἄκτιστο). ამრიგად, გონება არის ორგანო, რომლის მეშვეობითაც ადამიანი საღვთო ნათელს ხედავს, რაც სასუფეველია და ზეცათა საზრდო; ხოლო, ვინაიდან იგი სხეულთანაა შეერთებული, ამიტომ, როდესაც წმინდანები საღვთო მადლს მოიპოვებენ, შემდეგ მისი ძალით „გრძნობითაც და გონებითაც ყოველგვარ გრძნობასა და გონებაზე აღმატებულს“ ჭვრეტენ. ამგვარად, ადამიანი საღვთო ნათელს გრძნობადი თვალებითაც ხედავს, მაგრამ მას შემდეგ, რაც ისინი ღმერთის მადლით გარდაიქმნება და მოძლიერდება. გარდა ამისა, ცნობილია, რომ უქმნელი მადლი, სულის მეშვეობით, განღმრთობილთა სხეულებზეც გადადის.



შენიშვნები:
 
[1] ვარლაამი (1290-1348) (Bernardo Massari) იყო სწავლული ბერი კალაბრიიდან (იტალია). მან რომში მიიღო განათლება და შეისწავლა მათემატიკა, ფილოსოფია და თეოლოგია. იგი პლატონისა და არისტოტელეს ფილოსოფიის მოყვარული და მათი აღორძინების მხურვალე მხარდამჭერი (ჰუმანისტი) გახლდათ. იმპერატორ ანდრონიკე III პალეოლოგის დროს იგი კონსტანტინოპოლის უნივერსიტეტის პროფესორად დაინიშნა.
ვარლაამი ძლიერ ებრძოდა ისიქასტურ მოძრაობას (ისიქაზმი); იგი დასცინოდა ისიქასტებს და მათ ასკეტურ მეთოდს. მათ უწოდებდა „ჭიპმხედველებსა“ (ομφαλοσκόπους) და „ჭიპსულიერებს“ (ομφαλοψύχους), ამავდროულად - „მესალიანიზმში“ მყოფ ერეტიკოსებსაც. 1337 წელს გაემგზავრა კონსტანტინოპოლში, რათა კრების მოწვევის გზით დაეგმო ისიქასტები და მათი სწავლება, როგორც მართლმადიდებლური ტრადიციისთვის მიუღებელი და უცხო რამ.
1341 წლის კრებამ (რომელიც მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ, ფაქტობრივად, მსოფლიო კრებადაც მოიაზრება) ჩამოაყალიბა ღმერთის უქმნელი არსისა და მისი უქმნელი ენერგიის შესახებ სწავლება, აღიარა და დაამტკიცა წმ. გრიგოლ პალამასა და ისიქასტების მოძღვრება, ხოლო ბერი ვარლაამ კალაბრიელი, გრიგოლ აკინდინე და ნიკიფორე გრიგორასი ერეტიკოსებად გამოაცხადა.
[2] περ τν ερς συχαζόντων, 1, 2, 4, Ε.Π.Ε. 2, Θεσσαλονἰκη 1999.
[3] PG 24, 598 A.


წიგნიდან: ἈρχιμἹερόθεος ΣΒλάχος ἅγιος Γριγόριος  Παλαμᾶς ὡς ἁγιορείτης1992.
სპეციალურად საიტისთვის ბერძნულიდან თარგმნა ლევან ხატიაშვილმა.
გადმოწერეთ: PDF
15-03-2020, 17:59

FACEBOOK